Xà lách

Xà lách (danh pháp khoa học: Lactuca sativa) là một cây ôn đới thuộc họ Cúc. Nó thường được trồng làm rau ăn lá đặc biệt trong món xa lát, bánh mì kẹp, hăm-bơ-gơ và nhiều món ăn khác..

Ngoài ra nó còn được gọi là Rau diếp (Lactuca sativa) được biết đến từ thời xa xưa vì đặc tính giải khát, tinh khiết và giúp an thần của nó. Tên của nó bắt nguồn từ loại nước trắng đục (cao su) chảy rỉ ra từ thân cây rau sau khi được cắt.

Loài Lactuca sativa gồm các loại như:

1. Iceburg Lettuce hay Iceberg/crisphead: (Xà lách Mỹ) 

Lớp lá bên ngoài xanh hơn và lớp lá bên trong trắng hơn. Loại này phổ biến nhất vì có kết cấu lá giòn, mùi vị nhẹ nhàng và có nhiều nước. Nó là một nguồn chứa nhiều chất choline (Một chất amin tự nhiên, C5H15NO2, thường được xếp vào loại vitamin B complex, và là thành phần của nhiều phân tử sinh học quan trọng khác, chẳng hạn như acetylcholine và lecithin).

2. Romaine Lettuce: (Xà lách Romaine)Có lá xanh đậm và dài. Nó có kết cấu lá giòn và hương vị đậm đà hơn các loại khác. Là một nguồn chứa nhiều vitamin A, C, B1 và B2, và axit folic.

3. Butterhead Lettuce: (Xà lách mỡ) Đây là loại xà lách có lá lớn và được sắp xếp “lỏng lẻo”, và rất dễ dàng tách ra từ thân của nó. Nó có kết cấu lá mềm hơn, với hương vị ngọt ngào so với họ hàng của nó

4. Loose-leaf Lettuce: (Xà lách lô lô) Như tên gọi của nó, loại này có lá sắp xếp rời rạc, có tàng lá rộng và xoăn. Nó có hương vị nhẹ và kết cấu lá hơi giòn.

Phân bổ

Xà lách thường thích nghi với dạng khí hậu ôn đới mát mẻ quanh năm như Sa Pa, Đà Lạt. Tuy nhiên nay người ta đã tạo ra một số laoij giống có khả năng thích ứng cao hơn với điều kiện thời tiết nắng nóng như hiện nay.

  • Nhiệt độ: Thích hợp cho cây sinh trưởng và phát triển từ 15-25oC.
  • Ánh sáng trung bình từ 10-12 giờ/ngày rất thuận lợi để cây phát triển. 
  • Độ ẩm đất khoảng 70-80%.
  • Đất: Xà lách không kén đất, thích hợp đất thoát nước tốt, pH: 5.8-6.6.

Chăm sóc

1/ Thời vụ:

Rau xà lách có thể trồng quanh năm và tốt nhất trong khoảng thời gian từ tháng 8 năm nay cho đến tháng 4 sang năm đối với loại xà lách trứng; từ tháng 7 đến tháng 2 đối với loại xà lách li ti; gieo từ tháng 3 04 để ăn trong mùa hè.

2/ Chuẩn bị:

  • Khay xốp hoặc khay nhựa (kích thước: 40cm x 60cm x 12cm) có các lỗ thoát nước
  • Giá thể đất sạch: là giá thể làm từ mùn sơ dừa hoặc đất sạch được bổ sung phân hữu cơ và các dinh dưỡng khác.
  • Đổ giá thể vào khay với độ dày 7cm - 8cm, san phẳng bề mặt giá thể, tưới ẩm.
  • dụng cụ trồng rau xà lách

3/ Gieo hạt

  • Hạt ngâm trong nước ấm nhiệt độ 50 - 52 oC trong 1-2 giờ rồi đem gieo hạt.
  • Sau khi gieo xong, phủ một lớp giá thể mỏng lên bề mặt hạt để giữ ẩm .Tưới giữ ẩm cho cây.
  • Sau gieo 18 - 20 ngày khi cây được 4 - 6 lá tiến hành đánh dặm tỉa định mật độ cho cây sinh trưởng phát triển.
  • Lưu ý về mật độ trồng:

        + Mật độ trồng cây/ khay: 6 - 8 cây.
        + Lượng hạt gieo trồng 15-20 hạt/ khay.
        + Nếu tỉ lệ nảy mầm của hạt kém có thể gieo dư ra để bù trừ với lượng 20-30 hạt/ khay trồng.


4/ Chăm sóc

  • Trong giai đoạn ươm cây chú ý giữ ẩm cho cây phát triển, chú ý đề phòng sâu ăn lá bằng cách quan sát và bắt bằng tay vào buổi tối và sáng sớm.
  • Khi cây có 4 - 6 lá thật (18 - 20 ngày sau gieo), cây khỏe mạnh tiến hành tỉa ra trồng.
  • Bỏ cây vào hốc, lấp đất dùng tay ấn nhẹ đất, tưới giữ ẩm 2 lần/ ngày trong tuần đầu tiên để cây bén rễ hồi xanh.
  • Chú ý khi trồng tỉa không nên trồng sâu quá hoặc nông quá tránh ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây.
  • Khi cây đã phát triển, ngày tưới 1 lần, trồng trong vụ mưa có thể ít hơn 2 - 3 ngày tưới 1 lần tùy thuộc vào độ ẩm của giá thể

5/ Thu hoạch

Khi cây phát triển tối đa, sau trồng từ 35 - 40 ngày, thì có thể thu hoạch

* Lưu ý: Sau trồng 1 - 2 lứa rau, cần bổ sung thêm dinh dưỡng cho cây bằng phân hữu cơ vi sinh với lượng 350-400 g/m2 hoặc 80-100 g/ khay kích thước 40x 60cm. Đất trồng tiến hành xới xáo lại và phơi khô trong 2-3 nắng để diệt nấm bệnh sâu hại.

Món ăn

Thịt nướng cuốn xà lách


Xá lách trộn dầu giấm


Canh xà lách


Bún xào Rau xà lách và thịt bò


Gà nướng bọc rau xà lách

Bệnh

1. Biện pháp canh tác, thủ công, sinh học:

  •  Nên trồng luân canh với cây trồng khác họ; đối với các vùng không chuyên rau nên luân canh với cây lúa nước nhằm hạn chế nguồn sâu bệnh chuyển tiếp.
  •  Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng để phát hiện kịp thời các đối tượng sâu bệnh hại.
  • Dùng biện pháp thủ công: ngắt ổ trứng, bắt giết sâu non khi mật độ sâu thấp (áp dụng với sâu xám, sâu khoang, sâu xanh); phát hiện và nhổ bỏ những cây bị bệnh thối gốc, thối thân đem tiêu huỷ.

2. Biện pháp sử dụng thuốc BVTV.

a. Giai đoạn vườn ươm: Chú ý các đối tượng như rệp, sâu khoang, sâu xám và bệnh thối gốc... khi xuất hiện phòng trừ bằng các thuốc hóa học có hiệu lực cao. Đối với rệp, sâu khoang, sâu xám xử lý thuốc có hoạt chất Lufenuron (Match 050EC,...); hoạt chất Chlorantraniliprole (DuPontTM Prevathon® 5SC, ...); đối với bệnh thối gốc xử lý thuốc có hoạt chất Metalaxyl (Alfamil 25WP ...); hoạt chất Validamycin (Validacin 5L, Valivithaco 3SC…); hoạt chất Kasugamycin (Kamsu 2L,...).

b .Giai đoạn đầu vụ ( sau trồng - cuốn):

- Chú ý các đối tượng như: Sâu xám, sâu khoang và bệnh thối gốc, thối thân,...

- Xử lý thuốc BVTV hoá học thế hệ mới khi mật độ sâu bệnh cao.

+ Sâu xám, sâu khoang: Mật độ: > 2 con/m2 xử lý bằng các loại thuốc có hoạt chất Indoxacarb (DupontTM Ammate 150SC, DupontTM Ammate 30WDG,...), hoạt chất Lufenuron (Match 050EC,...), hoạt chất Spinosad (Success 25SC, ...),  

+ Bệnh thối gốc, thối thân tỷ lệ bệnh phát sinh > 5% cây hại xử lý bằng các loại thuốc có hoạt chất Validamycin (Validacin 5L, Valivithaco 3SC …), hoạt chất Metalaxyl (Alfamil 35WP, ...), hoạt chất Kasugamycin (Kamsu 2L, ...).

c. Giai đoạn cuối vụ (15 ngày trước  thu hoạch):

- Chú ý đối tượng sâu khoang, khi phát sinh với mật độ > 5 con/m2 xử lý thuốc có hoạt chất Emamectin benzoate (Tasieu 2WG, Susupes 1.9EC, Dylan 2EC, Silsau super 3EC ...), hoạt chất Abamectin (Kuraba 3.6EC, Reasgant 2WG…).

Tác dụng y học

1. Giải nhiệt, giảm đau đầu

Nước ép xà lách còn có tác dụng giải nhiệt. Do chứa một hàm lượng cao magnesium nên nước ép xà lách có một năng lực siêu phàm trong việc hồi phục các mô cơ, tăng cường chức năng não, báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh cho biết.

Y học dân gian phương Tây cho rằng dùng dịch ép xà lách pha với tinh dầu hoa hồng thoa vào trán và thái dương sẽ giúp cắt những cơn đau đầu

2. Điều trị táo bón

Là một kho cung cấp chất xơ, giàu cellulose nên xà lách còn giúp ruột có thêm chút gì để... co bóp, nhờ đó giúp thoát khỏi tình trạng táo bón.

3. Hỗ trợ ngăn ngừa ung thư

Do có chứa nhiều beta-carotene nên xà lách được các nhà y học xem là một ứng cử viên tiềm năng trong việc ngăn ngừa ung thư, việc phòng tránh các bệnh tim mạch, thấp khớp, đục thủy tinh thể…

4. Tốt cho bệnh nhân tiểu đường

Đối với bệnh nhân tiểu đường, xà lách là một loại thực phẩm lý tưởng vì thuộc nhóm rau sống có thành phần carbohydrate thấp hơn 3%.

5. Tốt cho phụ nữ mang thai và cho con bú

Phụ nữ trong thời gian mang thai và cho con bú nếu ăn thường xuyên cải xà lách sẽ rất có lợi cho thai nhi và trẻ sơ sinh do trong xà lách chứa rất nhiều axit folic.

6. Giảm cân, làm đẹp da

Rau xà lách giúp giảm cân, làm đẹp da hiệu quả
Xà lách là một giải pháp giảm cân lý tưởng vì chúng có tác dụng làm đầy bao tử, giúp người dùng không có cảm giác đói. Ngoài ra, do hàm lượng nước cao và chứa các vitamin nên ăn xà lách còn giúp thực khách có một làn da tươi mát.

Những người ăn kiêng, muốn giảm cân cũng chọn xà lách. Chị em muốn có làn da sạch, sáng mịn cũng chọn xà lách để xay nhuyễn, lấy nước cốt thoa mặt mỗi ngày.

7. Giúp ngủ ngon

Xà lách còn có một lợi ích khác là chăm sóc giấc ngủ vì chứa letucarium - một chất gây ngủ. Người La Mã và Hy Lạp cổ cũng từng sử dụng xà lách để giúp ngủ ngon.

8. Tăng cường chức năng sinh lý

Xà lách cũng là món ăn tốt cho giới mày râu vì có thể cải thiện tình trạng xuất tinh sớm. Nhiều tài liệu phương Tây cũng ghi lại, người Ai Cập cổ đại còn dùng rau xà lách để ăng cường sinh lý.

9. Tốt cho người thiếu máu

Xà lách còn chứa một hàm lượng đáng kể chất sắt, vì vậy, đây loại thực phẩm rất tốt cho người bị thiếu máu do thiếu sắt. Chất sắt từ xà lách sẽ được cơ thể hấp thu tốt hơn nhiều so với những chế phẩm bổ sung sắt.

10. Giúp cơ thể tỉnh táo, xả stress

Xà lách còn chứa rất nhiều muối khoáng với những nguyên tố kiềm cùng một lượng khá cao magie, nhờ đó nó có thể giúp cho cơ thể tỉnh táo, giảm stress (do có chất lactuarium, một chất giúp làm dịu sự kích thích thần kinh), tăng cường chức năng não và các mô cơ.

Giá trị kinh tế

Nhờ hệ thống đê bao khép kín nên rau xà lách được trồng quanh năm, mỗi năm cho thu hoạch từ 6 – 7 lứa. Mùa thuận trồng rau xà lách từ tháng 11 – 3 dương lịch, lúc này thời tiết thuận lợi nên đạt năng suất cao. Mùa nghịch từ tháng 4 – tháng 10 dương lịch, thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, năng suất thấp. Nhưng bù lại giá cải trong mùa nghịch thường cao hơn gấp đôi ba lần so với mùa thuận.

Nhờ trồng chuyên canh màu xà lách , kinh tế của nhiều hộ gia đình ổn định và phát triển. Nhằm góp phần đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn, cần triển khai thực hiện nhiều biện pháp giúp người dân nâng cao giá trị loại cây màu, giúp nông dân nâng cao thu nhập.

Trồng rau xà lách có thể đạt lợi nhuận trên 20 triệu đồng/công/năm. Để tạo điều kiện cho người dân phát triển loại màu này,  ngành nông nghiệp đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, hội thảo kỹ thuật hướng dẫn cho bà con qui trình trồng rau xà lách theo hướng an toàn, hiệu quả. Đồng thời hỗ trợ kinh phí cho nông dân đầu tư hệ thống tưới phun tự động nhằm giảm chi phí đầu tư.

Bình luận