Su su

Su su hay su le trong phương ngữ miền Trung Việt Nam (danh pháp hai phần: Sechium edule) là một loại cây lấy quả ăn, thuộc họ Bầu bí, cùng với dưa hấu, dưa chuột và bí. Cây này có lá rộng, thân cây dây leo trên mặt đất hoặc trên giàn.

Tiếng Pháp dùng tại các lãnh thổ hải ngoại của Pháp ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương gọi là "chouchou" (Réunion, Île Maurice), "chouchoute" (Nouvelle-Calédonie, Polynésie thuộc Pháp) - phát âm như su-su trong tiếng Việt, có lẽ đây là nguồn gốc tên tiếng Việt của loại quả này.

Su su là loài dây leo sống dai, có rể phình thành củ, thích nghi vùng núi cao.

  • Thân: Dây dài 6-8 mét, có thể đến 12 m.
  • Rể: Rể phình dạng củ, chứa nhiều tinh bột và ăn như khoai lang (có thể được chiên). Nó có thể được sử dụng làm thức ăn cho gia súc rất tốt. Sau khi thu hoạch rể rất dể bị thối, khó bảo quản nên phải dùng ngay. Rể phơi khô còn được dùng làm thuốc.
  • Lá: Lá to, bóng, hình chân vịt, có 5 thuỳ, tua cuốn chia 3-5 nhánh.
  • Hoa:Hoa nhỏ, đơn tính, cùng gốc, màu trắng vàng; hoa đực họp thành chuỳ, hoa cái đơn độc ở nách lá; chỉ nhị dính nhau; bầu 1 ô, 1 noãn.
  • Quả: Quả thịt hình quả lê có cạnh lồi dọc và sần sùi, to bằng quả lê (10-15 x 5-10 cm), da mỏng màu xanh nhạt, thịt quả dày, trong ruột quả chứa một hạt lớn.
  • Hạt: Mỗi quả có 1 hạt lớn hình oval dẹp. Hạt non có hương vị ngon, làm rau ăn được như một phần của quả.

Cây Su su có ưu điểm là ít sâu bệnh, quả dễ cất trữ, vận chuyển, năng suất cao. Nhiệt độ thích hợp 12-13oC. Ở miền Bắc, trồng tháng 8-11 (tốt nhất là tháng 9-10) thu hoạch tháng 1-2, rộ nhất tháng 3-4. Trồng nơi cao ráo đủ ẩm, đào hố bón lót, mật độ trồng 2,5 x 3m hay 3 x 3m. Chăm sóc, che nắng sau khi trồng.

Cây cao 1-1,5m, cắm que cho leo giàn, phủ đất kín hốc, bón phân cách gốc 40-50cm, hoặc hoà nước tươi. Sau 2-3 tháng, bắt đầu được thu hoạch, 5-7 ngày hái một lần. Năng suất trung bình 300-500 tạ quả/ha.

Phân bổ

Chi Su su (Sechium) có nguồn gốc ở Trung và Nam Mỹ với khoảng 5-6 loài.

Cây Su su (Sechium edule) có nguồn gốc ở Brazil. Loài cây này là loài dây leo vùng núi đã được giới thiệu như là một loại cây trồng trên khắp Châu Mỹ La Tinh, và trên toàn thế giới. 

Cây su su được trồng ở đảo Reunion từ năm 1836, sau đó được truyền đến các nước miền Nam Châu Âu và ở vùng cao của các nước vùng nhiệt đới thuộc Châu Á và Châu Úc.

Do loài cây này thân, lá, quả và hạt mềm dể phân hủy nên không có bằng chứng khảo cổ cho biết được trồng khi nào và có một số loài bản địa ở Nam Mỹ được xem là đã bị tiệt chủng.

Các vùng trồng chính là Brazil , Costa Rica và Veracruz , Mexico. Costa chayotes Rica chủ yếu xuất khẩu sang Liên minh Châu Âu, trong khi Veracruz là nước xuất khẩu chính quả su su (Chayote) sang Hoa Kỳ.

Đây là loài rau dây leo thích nghi vùng địa hình cao từ 800-2000 m ở các nước nhiệt đới.

Từ tiếng Anh gọi cây su su là “Chayote” có nguồn gốc từ tiếng Tây Ban Nha “chayohtli” được người thổ dân Mexico ở Nahuatl Trung Mỹ gọi loài cây này và chính thức được Viện nghiên cứu gen thực vật quốc tế (International Plant Genetic Resources Institute) đặt tên là “Chayote” (Rafael Lira Saade -1996). 

Tên cây “su su” ở Việt Nam bắt nguồn từ tiếng Pháp dùng ở hải ngoại như “Chouchou” (Réunion, Île Maurice), hoặc "chouchoute" (Nouvelle-Calédonie,  Polynésie thuộc Pháp), có lẽ đây là nguồn gốc tên tiếng Việt “ Su su” của loại quả này.
Cây Su su hay Su le được người Pháp du nhập vào Việt Nam vào đầu thế kỷ 20.

Đây là loài rau dây leo thích nghi vùng khí hậu mát ở cao nguyên, vùng núi. Ở Việt Nam cây Su su được trồng ở những vùng có khí hậu mát như Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo , Núi Sam (An giang). Có 2 giống Su su gai và Su su trơn.

Chăm sóc

Thời vụ trồng

Tốt nhất là trồng su su vào tháng 9 âm lịch để cho thu hoạch quả từ tháng 12 đến đầu tháng 3 năm sau. Nếu trồng sớm quá (tháng 8) hoặc trồng muộn quá (tháng 10, 11) thời tiết bất lợi cho su su ra và đậu quả, năng suất quả sẽ không cao.

Làm đất, bón lót và trồng

Những chân đất thích hợp với bầu bí cũng thích hợp với su su, làm đất như đối với trồng mướp. Trồng su su bằng quả giống đã có mầm. Quả giống to, nây đều, gai cứng, mầm to khỏe mới nhú là quả giống tốt.

Đào hố rộng 80-100cm, sâu 40-50cm, đổ nhiều mùn rác, phân bón vào hố và để chừng một tuần mới đặt quả giống xuống. Các hố được đào thẳng hàng, cách nhau 2,5-3,0m. Mỗi hố bón 10-15 kg phân chuồng và 1 kg supe lân, 1 kg kali sunfat (không kể đổ thêm các chất mùn bã).

Trồng mỗi hốc 3-4 quả, cách nhau 30-40cm, sau đó lấp đất phủ kín quả, chỉ để hở mầm. Một ha phải trồng từ 250-360kg quả giống để đảm bảo mật độ 1.000-1.500 cây/ha.

Chăm sóc

Công việc chăm sóc su su rất đơn giản, gồm các thao tác sau:Che nắng cho quả giống lúc mới trồng. Kiểm tra sau khi mọc để khỏi bị mất khoảng. Khi cây đã mọc đều phải làm giàn theo kiểu giàn mướp, cao 1,8-2m. Khi su su mọc dài 1-1,5m thì cắm dóc cho cây leo lên giàn.

Bố trí, san dây cho đều, tuyệt đối không được đánh cành bấm ngọn của su su như đối với bầu bí. Khi nương dây lên giàn cũng là lúc vét đất xung quanh phủ lên gốc cây su su.

Bón phân thúc cho su su vào hai giai đoạn: Khi cây vừa lên giàn, dùng phân tưới nước quanh gốc để rễ ăn rộng, có thể rải một lượt bùn sông, bùn cống rãnh lên mặt luống. Khi được thu hoạch, lại thúc bằng phân nước hoặc phân đạm có hòa lẫn kali, làm cho quả sáng mã và chắc, chống rụng quả.

Món ăn

Su Su xào đậu phộng

Su Su xào tỏi

Canh su su hầm gà

Su su xào thịt bò

Su Su luộc chấm mắm

Bệnh

Khi su su lên cao 0,5m thường bị rệp muội làm quăn ngọn cần phát hiện sớm phun trừ thì su su mới lên được, nếu không su su sẽ chùn ngọn lại và phân nhánh sớm sau này quả sẽ không nhiều. Ong chích làm hỏng quả làm giảm năng suất tới 60%, nên phải dùng nhiều biện pháp diệt ong chích mới bảo vệ được quả, giàn nên làm thấp, có thể phải dùng chế phẩm xua đuổi côn trùng để phu.

 

Tác dụng y học

Su su là thực phẩm tốt cho hoạt động của tim

Trong quả su su có chứ nhiều folat, một loại vitamin B giúp ngăn chặn sự hình thành của Homocystein là chất có khả năng gây nên bệnh tim và đột quỵ. Do đó, nếu bạn muốn ngăn chặn căn bệnh hiểm nghèo trên hãy thường xuyên ăn quả su su nhé.

Làm chậm hoặc ngăn chặn bệnh ung thư phát triển

– Trong quả su su có chứa nguồn vitamin C dồi dào là chất oxy hóa mạnh , giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương bởi các phân tử gốc tự do chính vì thế nó có tác dụng làm chậm và ngăn chặn bệnh ung thư phát triển;

– Ăn su su hàng ngày sẽ cung cấp khoảng 17% nhu cầu vitamin C của cơ thể.

Giúp tạo cho cơ thể nguồn năng lượng dồi dào

– Trong quả su su có hàm lượng mangan khá lớn sẽ giúp cơ thể chuyển hóa protein và chất béo thành năng lượng để cung cấp cho các hoạt động hàng ngày.

– Do đó, tốt nhất bạn nên ăn su su vào buổi sáng để cơ thể có nguồn năng lượng dồi dào giúp bạn làm việc hiệu quả nhé.

Giúp tiêu hóa tốt

– Su su là thực phẩm chứa nhiều chất xơ giúp dạ dày hoạt động khỏe mạnh và hiệu quả hơn. Nhờ đặc tính hút nước, chất xơ trương lên khi ở trong ruột làm phân giãn nở và mềm ra, kích thích thành ruột đẩy phân ra ngoài dễ dàng hơn và chứng táo bón nhò đó sẽ bị hạn chế và đẩy lùi;

– Mặt khác, chất xơ có khả năng hấp thụ các chất độc có trong hệ tiêu hóa và làm tăng khả năng miễn dịch của hệ tiêu hóa, giúp hệ vi khuẩn có ích cho đường ruột phát triển, từ đó làm giảm nguy cơ nhiễm trùng hệ tiêu hóa đặc biệt là bệnh tiêu chảy khá phổ biến.

Ngăn chặn sự hình thành và phát triển của mụn trứng cá

– Su su là thực phẩm giàu chất Kẽm, là một dưỡng chất có ảnh hưởng đến hormone kiểm soát sự sản sinh dầu ở da từ đó giúp cơ thể ngăn chặn sự hình thành mụn trứng cá;

– Không những thế, kẽm còn có tác dụng đẩy nhanh quá trình làm lành các vết sẹo. Chính vì thế, khi trên da bạn xuất hiện những nốt mụn, bên cạnh những biện pháp chăm soc khác hãy tăng cường ăn quả su su để nhanh chóng lấy lại sắc đẹp nhé.

Giúp hệ xương chắc khỏe

Trong su su có chứa hàm lượng vitamin K khá cao, đây là vitamin giúp cơ thể hấp thu canxi dễ dàng hơn đồng thời nó liên kết với các vitamin và khoáng chất khác để giúp cho hệ thống xương chắc khỏe và dẻo dai. Nhiều công trình nghiên cứu khoa học và thống kê đã chỉ ra rằng: Những người càng ăn nhiều su su thì tỷ lệ mắc các bệnh về xương càng thấp.

Có tác dụng tốt đối với người bị bệnh huyết áp cao

– Trong quả su su có hàm lượng khoáng chất kali khá dồi dào, đây là loại khoáng chất rất cần thiết trong việc hõ trợ điều trị các bệnh về tim mạch đặc biệt là huyết áp cao;

– Theo nhiều nghiên cứu khoa học, những người thường xuyên ăn thực phẩm giàu kali như su su hàng ngày sẽ giúp bệnh nhân huyết áp giảm được 10% áp lực mạch máu. Chính vì thế, nó có tác dụng ổn định huyết áp đối với người bị huyết áp cao rất hiệu quả.

Tốt cho não

Quả su su là nguồn cung cấp vitamin B6 khá nhiều, loại vitamin này giúp chuyển hóa protein, kích thích hệ thần kinh đồng thời tăng cường hệ miễn dịch đồng thời tham gia vào tổng hợp hormone và tế bào hồng cầu nên nó rất tốt cho não và giúp cải thiện, tăng cường trí nhớ hiệu quả.

Với những tác dụng nêu trên, thực sự quả su su là thực phẩm rất tốt cho sức khỏe, chính vì thế hãy đưa thực phẩm này vào thực đơn bữa ăn hàng ngày của gia đình bạn một cách hiệu quả và hợp lý với nhiều phương thức chế biến khác nhau như hấp, luộc, xào, nấu canh, … để góp phần chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe của cả gia đình nhé. Chúc bạn luôn biết cách chăm sóc sức khỏe bản thân và gia đình thật hợp lý bằng những biện pháp đơn giản, dễ làm, dễ thực hiện mà hiệu quả.

Giá trị kinh tế

Trồng su su cho thu nhập cao hơn các cây rau màu khác từ 3 - 5 lần, góp phần nâng cao thu nhập, giảm nghèo và làm giàu cho nông dân. 

Các tỉnh miền Bắc từ lâu đã biết tới thương hiệu “Su su Sa Pa”, “Su su Tam Đảo”, các món từ su su hiện nay đã xuất hiện thường xuyên trong các bữa cơm gia đình, nhà hàng như một món ăn đặc sản dân dã nhưng được nhiều người yêu thích. Hiệu quả kinh tế thu được không nhỏ nên nhiều năm nay diện tích trồng cây su su đang ngày càng mở rộng.

Đầu vụ, su su quả có giá từ 15.000 - 18.000 đồng/kg, đến vụ thu hoạch chính, su su được bán cho các đơn vị thu mua với giá từ 2.000 - 5.000 đồng/kg. Nhờ lợi thế về tính đặc sản và có thị trường tiêu thụ ổn định, giá su su tương đối cao, nhiều hộ dân thu về hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ trồng su su.

Là cây trồng mang lại thu nhập cao và ổn định cho người dân, nhưng trong định hướng phát triển nông nghiệp, huyện Sa Pa sẽ tập trung vào nâng cao chất lượng sản phẩm chứ không khuyến khích mở rộng diện tích. 

Bình luận