Khổ qua

Mướp đắng (tên Hán-Việt: khổ qua được dùng thông dụng ở miền Nam Việt Nam, khổ 苦: đắng, qua 瓜: gọi chung các loại bầu, bí, mướp; danh pháp hai phần: Momordica charantia) là một cây leo mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc họ Bầu bí, có quả ăn được, thuộc loại đắng nhất trong các loại rau quả.

Mướp đắng là cây bản địa của vùng nhiệt đới nhưng không rõ có nguồn gốc ở nước nào. Cây mướp đắng được trồng rộng rãi ở Ấn Độ (Karela करेला trong tiếng Hindi), Pakistan (Karela کریلا trong tiếng Urdu, اردو), (komboze کمبوزه trong tiếng Ba Tư), Nam Phi, Đông Nam Á, Trung Quốc, châu Phi và vùng Caribe.

Cây khổ qua là loài dây leo thân thảo sống hàng năm, chu kỳ sống 3-4 tháng.

  • Thân: Cây khổ qua có dạng dây leo bằng tua cuốn. Thân có cạnh, dây có thể bò 4-5 mét.
  • Lá: Lá mọc so le,  dài 5-10cm, rộng 4-8cm, phiến lá chia làm 5-7 thuỳ, hình trứng, mép khía răng. Mặt dưới lá mầu nhạt hơn mặt trên, Gân lá có lông ngắn.
  • Hoa: Hoa đực và hoa cái mọc riêng ở nách lá, có cuống dài. Cánh hoa mầu vàng nhạt.
  • Quả: Quả hình thoi, dài 8-15cm, mặt ngoài có nhiều u lồi. Quả chưa chín có mầu vàng xanh, khi chín mầu vàng hồng.

Cây được trồng bằng hạt. Trồng được quanh năm, năng suất quả có thể đạt 20-30 tấn/ha.

Cây khổ qua (mướp đắng) có tác giả cho rằng nguồn gốc ở Châu Phi, hiện nay được trồng rộng rãi ở khắp các nơi trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Do có biên độ sinh thái rộng, nên ở vùng nhiệt đới mướp đắng có thể sinh trưởng quanh năm, rất dễ mẫn cảm với điều kiện úng ngập. Khổ qua có thể trồng trên nhiều loại đất nhưng sinh trưởng thuận lợi nhất trên đất giầu dinh dưỡng và thoát nước tốt.

Khi dùng làm dược liệu, khổ qua rừng (một phân loài của khổ qua, có kích thước lá nhỏ, quả nhỏ và rất đắng, mọc hoang dại trong tự nhiên) có tác dụng tốt hơn các giống khổ qua trồng.

Phân bổ

Chi Mướp đắng (Momordica) là một Chi của khoảng 60 loài dây leo thân thảo sống một năm hoặc nhiều năm thuộc Họ Bầu Bí (Cucurbitaceae). Chi này có nguồn gốc bản xứ ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc Châu Phi, Châu Á và ở Úc. 

Loài Khổ qua hay Mướp đắng (Momordica charantia) có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Châu Á hoặc Châu Phi nhưng không rõ có nguồn gốc ở nước nào.

Mướp đắng, miền Nam Việt Nam gọi là khổ qua (Momordica charantia) là một loài cây leo mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc họ Bầu bí, có quả ăn được, thuộc loại đắng nhất trong các loại rau quả.

Tên gọi trong tiếng Anh của mướp đắng là bitter melon hay bitter gourd được dịch từ tiếng Trung: “kǔguā” (khổ qua); (“khổ”: đắng; “qua”: mướp; “khổ qua”: mướp đắng).

Cây khổ qua hay mướp đắng được trồng rộng rãi ở Ấn Độ , Pakistan, Nam Phi, Đông Nam Á, Trung Quốc, Châu Phi và vùng Caribe.

Ở Việt Nam khổ qua được trồng ở khắp nơi, nhưng nhiều nhất là ở Miền Nam.

Chăm sóc

1/ Giống:

Có 2 loại khổ qua trái trắng và khổ qua trái xanh, khổ qua mỡ trái trắng cụt rất được khách hàng ưa chuộng. Lượng hạt giống: 0,5Kg/1.000m2

2/ Thời Vụ:

Trồng được quanh năm, nhưng thích hợp nhất là mùa mưa, áp dụng màng phủ nông nghiệp, sẽ cho năng suất cao, giá bán lại cao nên nông dân rất thích trồng trong vụ này.

3/ Chuẩn bị đất và bón phân lót:

- Trồng được trên nhiều loại đất khác nhau nhưng kết cấu đất phải tơi xốp, thoáng khí, sạch cỏ, tốt nhất là loại đất thịt pha cát.

- Đất được cày xới lượm sạch cỏ, phơi đất 15-20 ngày trước khi trồng

- Lên liếp rộng 0,6-0,8m, tưới nước nhiều cho có ẩm độ trong đất, tiến hành căn màng phủ theo chiều dài của luống, kéo bìa màng phủ xuống sát mép rãnh để khống chế cỏ mọc, lấy tre làm thành chiếc đủa ghim màng phủ lại, tránh gió bay. Đục lổ ( dùng lon sửa bò hơi lửa nóng đặc lên trên màng phủ ),để gieo hạt, mỗi lổ cách nhau 0,55m.

- Bón lót vôi 80-100Kg/1.000m2

- Bón lót: phân chuồng hoai 2-3 tấn + 15Kg Super Lân + 15Kg Kali + 10Kg Urê, số phân này bỏ giữa tim hàng theo chiều dài ruộng, tim hàng này cách tim hàng kia là 1,2m.

4/ Chuẩn bị hạt và gieo hạt:

- Hạt phải xử lý nước ấm 2 sôi 3 lạnh ngâm trong vòng 5-6 giờ sau đó vớt ra đem ủ vào khăn ẩm, sau 24 giờ đem rửa sạch hết lớp nhờn ngoài vỏ hạt, rồi đem ủ lại đến khi hạt nứt nanh thì đem gieo ( đừng để khăn ủ qúa ẩm sẽ làm hư hạt ).

- Hạt gieo trực tiếp vào đất sâu 0,2Cm, gieo xong phủ 1lớp rơm mỏng hoặc lớp tro hoai hay phân chuồng hoai, để che phủ hạt.

- Mỗi hốc 1 hạt, xử lý côn trùng gây hại bằng Basudin:1Kg/1.000m2

- Trồng dự trù một số trong bầu đất, để trồng dậm những cây không lên, bị sâu bệnh phá hại.

5/ Phân bón:

Phân Urê 20Kg + 5Kg DAP dùng bón thúc cứ 7 ngày bón 1 lần

Dùng cây dài có đường kính 1,5Cm đục lỗ sâu 0,3Cm về phía trà le, cách cây khổ qua 15Cm, bỏ phân vào lỗ, 1 muỗng canh phân Urê. Lần 3 đục lỗ giữa 2 cây khổ qua trên mặt luống bón 1 muỗng canh DAP vào lỗ.

Nếu thấy cây phát triển chậm có thể xịt thêm phân bón lá vi sinh kích thích ra hoa đậu trái theo sự hướng dẫn ghi bao bì.

6/ Cắm trà và giăng dây làm giàn:

- Trà le: khi cây có 3-4 lá nhám thì cấm trà, mỗi cây khổ qua cắm 1 cây trà

( dài 2,2-2,5m ), cần 2.500 cây trà/1.000m2.Số cây khổ qua có từ 1.500-1.600 cây, số trà còn lại dùng làm trà ngang và trà chống đở.

- Giăng dây: Cây khổ qua khi có dòi rất mau lớn, cho leo càng cao thì càng nhiều trái. Nên đầu tư lưới thưa bằng dây gân phủ hết cả giàn trên và giàn ngang, đầu tư cao nhưng giảm công giăng dây, bắm ngọn, lưới này sử dụng được nhiều vụ.

Món ăn

Canh gà nấu dứa và khổ qua

Lẩu cá thác lác khổ qua

Trứng rán khổ qua

Bệnh

- Nhện đỏ: phun thuốc Cofidor 100Sl, liều lượng 20ml/bình 17 lít

- Sâu xanh da láng: khi cây còn nhỏ phun Lanat, cây lớn phun Padan, Regent

- Bọ rùa vàng: phun thuốc Hopsan 50EC, Sherpa, Polytrin . . .

- Bệnh lở cổ rể phun thuốc Monceren 25WP liều lượng 50g/bình 17 lít hoặc Rovral 50WP liều lượng 50g/bình 17 lít, Ridomil MZWP . 

- Bệnh chết cây con: phun thuốc Monceren, Rovral, Ridomil . . .

- Bệnh chết cây: xuất hiện trong quá trình sinh trưởng của cây, bệnh làm cho mép lá bị héo, lá gốc vàng, nếu không dùng thuốc xịt vào gốc thì cây héo từ từ rồi chết, nên dùng Derosal, Rovral, Ridomil . . .

- Bệnh đốm lá: xuất hiện khi cây thu họach 1,2 lứa, có trên các lá già, vết bệnh có đường tròn đồng tâm, nếu xuất hiện nhiều đốm làm cho lá biến vàng, dùng Aliette, Rovral, Ridomil . . .

Tác dụng y học

Tác dụng của mướp đắng là để giải nhiệt, sáng mắt giải độc, tráng dương ích khí. Chủ yếu dùng cho bệnh nhiệt, khô khát. Cảm nắng, đi lỵ lỏng. Nhọt sưng cấp tính. Thường xuyên dùng mướp đắng có thể giải nhiệt, giải độc, đề phòng một số bệnh tật sau:

+ Kích thích chức năng tiêu hóa: Mướp đắng giúp kiện tỳ khai vị. Chất Alkaloid trong mướp có công dụng lợi tiểu, giúp lưu thông máu tốt, chống viêm, hạ sốt và tăng cường sức khỏe thị lực.

+ Chữa bệnh tiểu đường: Khả năng làm giảm đường huyết có trong mướp đắng gồm: chanrantin, polypeptide-p và vicine…, những hợp chất này không chỉ làm giảm đường huyết mà còn cải thiện việc dung nạp gloco và làm giảm cholesterol. Qua nghiên cứu, người ta còn chỉ ra, mướp đắng có tác dụng làm chậm quá trình thoái hóa võng mạc, một biến chứng thường gặp của bệnh tiểu đường.

+ Chữa bệnh ung thư: Trong mướp đắng có nhiều protein, các chất chống oxi hóa… nên nó có tác dụng rất tốt trong việc kháng khuẩn, nâng cao sức khỏe cho hệ miễn dịch. Ngoài ra, mướp đắng còn có tác dụng kích hoạt một loạt các phản ứng hoạt hóa ở màng tế bào, làm cho các tế bào ung thư vú ở phụ nữ ngừng di căn và tiêu diệt các tế bào này. Loại dầu có trong hạt mướp đắng rất giàu cis(c)9, trán(t)11 và axit linonic t13…, những chất này có tác dụng triệt tiêu các mầm bệnh gây ung thư tá tràng và nhiều chứng bệnh nan y khác.

Cụ thể với từng trường hợp bệnh khác nhau, người ta có những cách sử dụng mướp đắng khác nhau để phát huy hết công dụng của loại quả này:

+ Kiết lị, viêm đường ruột: Mướp đắng tươi, giã lấy nước, mỗi lần 150 - 200ml, uống với nước đun sôi. Ngày nên uống 3 đến 4 lần.

+ Cảm do nắng, nóng: Quả mướp tươi bổ ra bỏ ruột, cha lá chè vào khép lại, treo vào chỗ thông gió mà phơi khô. Đun nước uống hoặc như chè uống. Mỗi lần 10 đến 15g.

- Nóng trong người, khô miệng: mướp đẳng bổ ra bỏ ruột, cắt lát rồi sắc uống.

- Bệnh tiểu đường: mướp đắng tươi cắt thành từng sợi đun sôi với nước rồi cho vào ngâm trong nước lạnh 1 đến 2 tiếng đồng hồ. Làm ra ăn hoặc đem mướp nướng khô, nghiền bột. Ngày 3 lần, mỗi lần 10g.

- Mưng mủ ác tính: Mướp đắng tươi giã nát đắp vào chỗ đau.

- Mụn nhọt: Mướp đắng bỏ ruột, cắt miếng nhồi với thịt lợn, cho gia vị đun nóng thành canh để ăn nóng.

Giá trị kinh tế

Cây mướp đắng được trồng quanh năm theo hình thức gối vụ; mỗi năm có thể trồng hai vụ chính vụ (bắt đầu xuống giống từ tháng 9) và trái vụ xuống giống từ tháng 3 âm lịch. Thời gian sinh trưởng của cây mướp đắng chỉ trong thời gian 2-3 tháng, thời gian thu hoạch kéo dài nửa năm. Năng suất mướp đắng đạt 2 tấn/ sào, giá bán 10.000/1kg -12.000/1kg; thu nhập đạt trên 20 triệu/1 sào.

Bình luận