Cà pháo

Cà pháo (danh pháp hai phần: Solanum macrocarpon, các tên đồng nghĩa: Solanum dasyphyllum, Solanum melongena L. var. depressum Bail., Solanum undatum Jacq. non Lam., Solanum integrifolium Poiret var. macrocarpum) là một loài cây lâu năm thuộc họ Cà (Solanaceae), nhưng thường được trồng lấy quả sử dụng làm rau ăn trong ẩm thực ở nhiều nước trên thế giới như là cây một năm. 

Về phân loại thực vật học của cây này hiện chưa có sự thống nhất cao trong các tài liệu nhưng hầu hết đều xếp nó là một biến chủng của loài cà tím (danh pháp hai phần: S. melongena), một số lại xếp nó thành một loài riêng.

Cây thân thảo nhẵn nhụi, mọc thẳng hay leo, cao tới 1,5 m với thân màu tím đen, hóa gỗ ở gốc. Các lá hình mác thuôn dài, kích thước 10-30 x 4–15 cm, hoa từ trắng đến tím, quả hình cầu hơi nén xuống, kích thước 5–6 cm x 7–8 cm, màu từ trắng, vàng cam đến tím và có nhiều hạt nhỏ. Có thể sử dụng như là rau ăn quả hay ăn lá. Chu kỳ phát triển: lâu năm, vụ thu hoạch lá đầu tiên có thể sau 40-50 ngày còn quả ăn được có thể thu hoạch sau 80-100 ngày.

Phân bổ

 

Cà pháo được trồng khá phổ biến ở các nước Đông Nam Á, Đông Á và trong đời sống có nhiều tên gọi khác nhau: "garden egg", "aubergine", "Thai brinjal" (tiếng Anh); "melongene", "bringelle" (tiếng Pháp); "Thailändische Aubergine", "Eierfrucht" (tiếng Đức); "berengena", "berenjera" (tiếng Tây Ban Nha); "kayan" (tiếng Myanma); "ai kwa" (tiếng Trung); "abergine", "eierplant" (tiếng Hà Lan); "talong" (tiếng Philippines); "terong" (tiếng Mã Lai); "makeu-a kaou", "makeu-a-keun" (tiếng Thái)... Ngoài ra nó còn được trồng ở những vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Phi nhưng cũng có tài liệu cho rằng đó là loài cà khác.

Cà pháo có thể được trồng ở độ cao đến 600 m. Ở Việt Nam, nó có thể trồng làm hai vụ: vụ sớm gieo hạt vào tháng 7 - tháng 8, thu hoạch vào tháng 11 – 12; vụ chính gieo hạt vào tháng 11 - tháng 12, thu hoạch quả vào tháng 3 – tháng 5. 

Một số vùng trồng cà pháo ngon có tiếng là huyện Nghi Lộc (Nghệ An), Láng (Hà Nội), Cái Sắn (huyện Tân Hiệp, Kiên Giang), huyện Lục Yên (Yên Bái), Đà Lạt, Lâm Đồng...

Chăm sóc

1. Thời vụ gieo trồng

Thời vụ trồng cà pháo từ tháng 1 – 4, thời vụ trồng thích hợp nhất là vào vụ xuân hè (tháng 2 -3)

2. Giống

- Nguồn giống: Sử dụng các giống chất lượng cao được cung ứng từ các Công ty có uy tín và một số giống địa phương trong nước.

3. Vườn ươm.

Làm đất kỹ, bón lót 2 kg phân chuồng mục/m2, gieo 2- 3 gram hạt/m2. Luôn giữ ẩm, kết hợp tỉa cây xấu và bón thúc cho cây bằng phân pha loãng. Khi cây cà giống được 25 - 30 ngày thì nhổ đi trồng. Chú ý nên tưới nước đẫm trước khi nhổ cấy 3 - 4 giờ.  
                
4. Làm đất, trồng cây

4.1. Kỹ thuật làm đất

Dọn sạch cỏ và tàn dư thực vật; Làm đất kỹ, tơi nhỏ; lên luống cao 25 - 30 cm, mặt luống rộng từ 1,2 -1,4m, bằng phẳng dễ thoát nước để tránh ngập úng khi gặp mưa.

4.2. Trồng cây

Mật độ trồng: cây x cây là 40cm, hàng cách hàng là 60 cm. Chuẩn bị cây giống khoảng từ 35.000  -40.000 cây/ha (1.200 - 1400 cây/sào).

5. Tưới nước và chăm sóc.

Thường xuyên tưới ẩm từ sau khi trồng đến khi phân cành. Giai đoạn từ nở hoa và trong khi thu hoạch quả luôn giữ độ ẩm đất từ 80 - 85%.

Trong các đợt bón thúc,làm cỏ cần kết hợp vơ tỉa lá già, lá bị rệp và bị dòi đục lá hại nặng đem tiêu hủy.

6. Bón phân:

Chỉ sử dụng phân hữu cơ đã ủ hoai mục, tuyệt đối không dùng phân tươi, nước phân tươi,nước giải tươi để bón và tưới cho rau. Bón bổ sung phân hữu cơ vi sinh, hữu cơ sinh học.

Món ăn

Thịt ba chỉ om cà pháo

Mắm cà kho thịt ba chỉ

Cà muối xổi, ngon nhưng đừng ăn nhiều


Tôm khô với cà pháo


Bồ câu xào cà pháo muối


Cá trắm kho cà pháo


Gỏi bò cà pháo

Bệnh

Biện pháp canh tác, thủ công:

  • Nên chọn các loại đất luân canh với cây trồng khác họ Cà, đặc biệt là cây lương thực như Lúa nước và các cây trồng cạn khác nhằm hạn chế nguồn sâu bệnh chuyển tiếp
  •  Kết hợp các các đợt bón thúc cần vơ tỉa lá già, loại bỏ lá bị sâu, bệnh tạo cho ruộng thông thoáng, hạn chế sâu bệnh.
  •  Dùng biện pháp thủ công:ngắt ổ trứng, bắt giết sâu non khi mật độ sâu thấp (áp dụng với sâu xám, sâu khoang); phát hiện và nhổ bỏ những cây bị bệnh héo xanh đem tiêu huỷ.

Biện pháp sử dụng thuốc BVTV.

a. Xử lý cây giống trước khi trồng:

Nên xử lý cây giống bằng cách phun thuốc hóa học có hiệu lực cao, kéo dài (Regent 800WG, Match 050EC,Confidor 100SL ...) lên cây giống trong vườn ươm trước khi nhổ trồng từ 2-3 ngày để hạn chế rệp, bọ trĩ, nhện đỏ,sâu khoang đầu vụ

b. Giai đoạn đầu vụ (sau trồng – phân cành, ra hoa).

- Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng để phát hiện sớm sâu bệnh. Riêng đối tượng rệp, bọ trĩ cần kiểm tra thường xuyên và xử lý triệt để ở đầu vụ để tránh lây lan và phát sinh mạnh ở các giai đoạn sau.

- Xử lý thuốc hóa học thế hệ mới khi mật độ sâu cao

+ Bọ trĩ, rệp: > 20% lá bị hại, chủ yếu cấp 1- 2 xử lý các loại thuốc có hoạt chất Immidacloprid (Conphai 100SL, Confidor 100SL ...), hoạt chất Lufenuron (Match 050EC, Lufenron 050EC),hoạt chất Fipronil (Tango 800WG, Rambo 800WG, ...).

+ Sâu khoang, sâu xám: Mật độ > 2 con/m2xử lý thuốc có hoạt chất Lufenuron(Match 050EC, Lufenron 050EC), hoạt chất Indoxacarb (Ammate 150SC), hoạt chất Permethrin(Pounce 1.5EC). Riêng sâu xám ban ngày thường chú ẩn trong đất nên phải phun vào buổi tối sẽ cho hiệu quả cao.

c. Giai đoạn giữa- cuối vụ (hoa – quả):

- Chú ý các đối tượng: Rầy xanh, bọ trĩ, sâu khoang, bọ rùa hại, sâu đục quả.
- Xử lý các loại thuốc hóa học thế hệ mới, thảo mộc, sinh học, nguồn gốc sinh học khi bọ trĩ, rầy xanh,nhện đỏ và sâu đục quả phát sinh cao.

+ Bọ trĩ, nhện đỏ: >50%lá bị hại ở cấp 1-2 xử lý thuốc có hoạt chất Difenthiuron (Pegasus 500SC, Pesieu 500SC ...), hoạt chất Emamectin benzoate (Sausto 1.0EC, Emaben 0.2EC, Rholam 20EC, Tasieu 1.9EC ... ), hoạt chất Abamectin (Kuraba 3.6EC, Vertimec 1.8EC, Javitin 18EC, Soka 24,5EC…).

+ Rầy xanh: Mật độ > 40con/m2, bọ rùa hại >15con/m2) xử lý các loại thuốc có hoạt chất Dinotefuran(Oshin 20WP, Chat 20WP...), hoạt chất Thiamethoxam (Actara 25WG)

+ Sâu đục quả: >10% quả bị đục xử lý các loại thuốc thảo mộc có hoạt chất Matrine (Marigold 0.36 AS, Sokupi 0.36AS, Faini0.3SL ...), thuốc sinh học Bt (Delfin WG, Crymax 35WP, Kuraba WP,…),hoạt chất Emamectin benzoate (Silsausuper 1.9EC, Emaben 0.2EC, Susupes 1.9EC, ... ), hoạt chất Abamectin (Kuraba 3.6EC, Soka 24,5EC,Reasgant 1.8EC …).

* Chú ý: Cà pháo là cây cho thu hái liên tục 2-3 ngày/1 lần do vậy không nên sử dụng thuốc hóa học ở giai đoạn thu quả. Chỉ sử dụng các loại thuốc có nguồn gốc sinh học để đảm bảo thời gian cách ly.

Tác dụng y học

Trị đại tiện ra máu, tiểu ra máu, chứng thổ huyết (ói ra máu): lấy cà pháo phơi khô, đem nướng cháy, nghiền thành bột để uống, có hiệu quả khá tốt.

Trị đại, tiểu tiện gây chảy máu: cà pháo già sao vàng, tán mịn, mỗi lần dùng 8g, hòa với nước, dấm loãng để uống, ngày 3 lần. Hoặc dùng rễ và cây cà khô 40g sắc uống.

Trị đại tiện ra máu lâu ngày không khỏi: sách thuốc của Trung Quốc có thuật lại cách dùng cà pháo để trị như sau: dùng vài mảnh giấy tập học trò, đem nhúng nước và gói trái cà lại, cho vào miệng dưới của ống lò, nướng cho chín (tức là đợi khi các mảnh giấy đều cháy hết cả), lấy ra lột sạch bên ngoài, chấm với gia vị để ăn.

Trị tỳ vị suy yếu, ăn uống kém: quả cà tươi 250g nấu lên ăn cùng với một số thực phẩm khác theo thói quen như: thịt heo, rau tía tô, hành tỏi, ngò tàu… liên tục trong mấy ngày, có công năng kiện tỳ, hòa vị; thích hợp chữa trị các chứng bệnh vận hóa của tỳ vị kém (ăn uống khó tiêu, đại tiện phân sống…).

Trị khó tiểu: nước hãm lá tươi cà dại hoa trắng, phối hợp với cành lá của cây đơn buốt.

Trị đau răng, viêm lợi: quả cà muối lâu năm, đốt tồn tính, xát than này vào răng, lợi.

Trị đau răng, răng lung lay, nha chu viêm: núm cà pháo 1kg, ngâm 1 lít nước muối (100g muối cho 1 lít nước), ngâm một đêm. Sáng ra vớt ra để khô, sao cho khô, tán thành bột. Dùng để xát vào răng. Đây là kinh nghiệm của Ohsawa dựa trên nguyên lý điều chỉnh âm - dương, trong đó, núm cà (âm), muối (dương), ngâm nước (âm), sao khô (dương). Làm thành bột (có âm + dương), trên lâm sàng chúng tôi nhận thấy có kết quả khá tốt.

Giá trị kinh tế

Đây là loại cây vụ đông thích hợp trồng trên đất thịt nhẹ, cát pha dễ thoát nước. Giá cà pháo đầu vụ dao động từ 7.000 - 8.000 đ/kg, nhưng hiện giảm còn 5.000 - 6.000 đ/kg.

Cà pháo có thời gian sinh trưởng dài ngày nên cần nhiều phân bón và thuốc BVTV. Bón lót nhiều lần để ngăn ngừa rụng hoa, rụng quả và giữ độ ẩm cho đất. Sau mỗi lần thu hoạch cần bón thêm phân để giữ cho cây có hoa liên tục đến hết thu hoạch. Chăm sóc tốt cho thu 4 - 5 triệu đ/sào, hơn hẳn các cây trồng khác.

Cà pháo không chỉ có là nguồn thực phẩm, có giá trị về mặt y học mà còn góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, từng bước giảm nghèo cho bà con.

Bình luận