Bí đỏ

- Bí ngô hay bí đỏ là một loại cây dây thuộc chi Cucurbita, họ Bầu bí (Cucurbitaceae). Đây là tên thông dụng để chỉ các loại cây thuộc các loài: Cucurbita pepo, Cucurbita mixta, Cucurbita maxima, và Cucurbita moschata.

- Nguồn gốc của bí đỏ chưa được xác định tuy nhiên nhiều người cho rằng bí đỏ có nguồn gốc ở Bắc Mỹ. Bằng chứng cổ nhất là các hạt bí ngô có niên đại từ năm 7000 đến 5500 trước Công nguyên đã được tìm thấy ở México. Đây là loại quả lớn nhất trên thế giới.

- Bí đỏ cân nặng từ 0,45 kg trở lên và có thể nặng đến hơn 450 kg, như trường hợp một nông dân người Anh trồng một quả đạt 608,3 kg. 

- Bí có hình cầu hoặc hình trụ, chín thì màu vàng cam, Bên ngoài có khía chia thành từng múi. Ruột bí có nhiều hột. Hạt dẹp, hình bầu dục có chứa nhiều dầu. Quả bí nặng nhất hiện nay được cân vào năm 2014, nặng 1054 kg.

- Quả bí đỏ có nhiều vitamin A, trái chứa 85 - 91% nước, chất đạm 0,8 - 2 g, chất béo 0,1 - 0,5 g, chất bột đường 3,3 - 11 g, cho năng lượng 85 -170 kJ/100 g. Ngoài ra, hoa, lá và đọt non cũng được dùng làm rau ăn.

- Rễ bí đỏ phát triển mạnh, ăn sâu và có rễ phụ lan rộng nên có khả năng chịu hạn tốt. Đây là cây rau được chú ý canh tác đầu tiên trên những vùng đất mới khai phá.

- Lá: Lá bí đỏ là lá đơn, mọc cánh, cuống dài, phiến lá rộng có xẻ thùy cạn, màu xanh hay lốm đốm trắng.

- Thân: Thân bò có tua cuốn. Thân có khả năng ra rễ. Tua cuốn phân nhánh mọc ở đốt thân.

- Hoa: Hoa đơn phái cùng cây, to, cánh màu vàng, thụ phấn nhờ côn trùng. Trong điều kiện khí hậu không thuận hợp cây sinh ra hoa lưỡng tính hay hoa đực bất thụ.

- Cây bí đỏ được dùng làm thức ăn ngoài quả bí thì nụ, hoa, ngọn và lá non cũng được thu hoạch. Thịt bí ngô chứa nhiều sinh tố và khoáng chất, cũng là một vị thuốc nam trị nhiều bệnh.

Phân bổ

- Bí đỏ có thể trồng ở đồng bằng cho đến cao nguyên, ở khắp mọi nơi ở nước ta như các tỉnh Tây Nguyên( Lâm Đồng, Đắc lắc...)  và được trồng phổ biến trên thế giới như Mỹ, Mexico, Trung Quốc, Nhật Bản...

- Nhiệt độ thích hợp cho cây phát triển là 18 – 27 độ C. Cây sinh trưởng tốt trong điều kiện cường độ chiếu sáng mạnh, có khả năng chịu hạn khá nhưng nếu khô hạn quá dễ bị rụng hoa và trái non.

- Thời điểm gieo trồng: Bí đỏ trồng được quanh năm, tùy theo điều kiện đất và nước từng nơi mà người trồng có thể bố trí trong mùa khô hay mùa mưa. Mùa khô rơi vào tháng 11 - 1 dương lịch (dl), thu hoạch tháng 3 - 4 dl; mùa mưa gieo tháng 5 – 6 và cho thu hoạch tháng 8 - 9 dl.

Chăm sóc

1. Thời vụ:

Có thể trồng được quanh năm.

2. Mật độ khoảng cách:

Liếp rộng 3 – 3,5m (trồng 1 hàng), hoặc 6 – 7m (trồng

2 hàng), cây cách cây trên hàng 50 – 80cm (tùy theo giống). Mùa mưa nên làm rãnh sâu giữa 2 liếp và làm mương thoát quanh ruộng để nước thoát đi dễ dàng sau mỗi cơn mưa.

3. Phân bón cho bí đỏ:

* Lượng phân bón cho 1 ha:

Phân  chuồng:  30tấn,  Supe  lân/lân  vi  sinh:  300  –

500kg, NPK: 400kg, Urê: 120kg, Kali: 150kg.

* Cách bón:

– Bón lót:

Bón toàn bộ phân chuồng, phân lân khi chuẩn bị đất.

– Bón thúc:

Có thể chia đều lượng phân còn lại thành 4 – 5 lần tùy theo mùa vụ và chân đất (mùa mưa và chân đất thịt nhẹ: bón nhiều lần). Nên bón vùi phân vào đất để phân không bị bốc hơi, rửa trôi.

4. Chăm sóc:

– Trồng dặm: Sau khi cấy 7 ngày, kiểm tra ruộng và dặm những cây chết vào buổi chiều mát, trồng xong tưới nước ngay để tránh cây bị héo.

– Đôn dây: Khi dây bí dài >1,5 m, tiến hành đôn dây bí bằng cách khoanh dây bí quanh gốc, tỉa bớt lá chân, lấp gốc bằng lượng phân bò hoai, cách này giúp cho rễ bất định phát triển, dây bí cho trái bền. Khi bí bắt đầu ra hoa thì ngưng đôn dây và cho bí leo lên giàn hoặc bò trên đất.

– Sửa dây cho dây bí phân bố đều không chồng lấp lên nhau cho ruộng bí thông thoáng, đậu trái tốt.

Kết hợp sửa dây với tỉa nhánh gốc và nhánh nhỏ, lá già, sâu bệnh giúp cây tập trung dinh dưỡng nuôi trái. Với bí đỏ có thể kết hợp tỉa nhánh và bông bí đực sau khi đậu trái dùng làm rau.

– Thụ phấn bổ sung: Vào mùa mưa, trời âm u, ít nắng hoặc dây phát triển quá mạnh làm hạn chế sự đậu trái, ta có thể thụ phấn bổ sung giúp bí đậu trái tốt bằng cách sau: khoảng 7 – 9 giờ sáng, hái những hoa bí đực mới nở úp vào những nụ bí cái mới nở để giúp hoa tăng cường thụ phấn.

– Kê trái: Trong mùa mưa để giúp cho trái bí không tiếp xúc với đất ẩm lâu ngày dễ gây thối trái, có thể kê trái lên cao khỏi mặt đất.

– Làm cỏ kết hợp với các lần bón phân.

5. Thu hoạch:

Khoảng 90 – 100 ngày sau khi gieo là có thể thu hoạch bí đỏ. Mỗi ngày thu 1 lần, độ lớn trái tùy thị trường và giống. Nếu chăm sóc tốt, đất trồng tốt, làm giàn cao và đầu tư đúng mức thì thời gian thu hoạch sẽ kéo dài.

Món ăn

- Bánh hoa bí đỏ

- Súp gà bí đỏ

- Bí đỏ xào thịt bò

- Bí đỏ hấp trứng sữa

Bệnh

Một số sâu bện hại chính trên bí đỏ:

 * Sâu đất, tuyến trùng:

Xử lý đất trước khi trồng bằng Regent 0.3G lên hốc gieo, hoặc sau khi cấy rải quanh gốc.

 * Sâu xanh:

Sử dụng Tập kỳ, Vertimec,… phun khi sâu tuổi còn nhỏ, kết hợp diệt sâu và trứng bằng tay.

* Nhóm chích hút: Bọ trĩ, rầy xanh, nhện:

Sử dụng Actara, Confidor, Oshin,… theo nồng độ

khuyến cáo. Tránh để ruộng quá khô hạn.

 * Sâu vẽ bùa:

Sử dụng Ofunack, Trigard … vào lúc sáng sớm

*Bệnh sương mai:

Sử dụng Mancozeb, Carbendazim,… phun sớm khi bệnh vừa mới xuất hiện.

Chú ý: Sử dụng thuốc theo nguyên tắc “4 đúng” và có thời gian cách ly an toàn.

Tác dụng y học

1. Tốt cho xương và mắt

Bí đỏ giàu carotene (chất này trong cơ thể được chuyển hóa thành Vitamin A) nên giúp duy trì thể lực,giúp mắt phát triển. Hơn nữa, bí đỏ còn chứa một lượng lớn các chất khoáng và canxi, natri, kali . Đặc biệt với người già và người bệnh huyết áp những chất này giúp ngăn ngừa loãng xương và tăng huyết áp. Ngoài ra, nó còn chứa magie, phốtpho, sắt, đồng, mangan, crôm và nhiều yếu tố khác giúp xương phát triển.

2. Giúp giảm cân

Bí đỏ là một thực phẩm giàu chất xơ,chứa hàm lượng calo và chất béo thấp. Bí đỏ chính là một thực phẩm lí tưởng cho những người muốn giảm cân hay những người thừa cân, béo phì.

3. Có lợi cho tim mạch

Những chất physterol và những axit béo omega 3, omega 6 là những chất có tác dụng làm giảm lượng cholesterol xấu, ngăn ngừa  bệnh tim mạch và huyết áp. Và đặc biệt trong hạt bí đỏ rất giàu những chất này.

4. Tốt cho sự phát triển não bộ

Bí đỏ chứa nhiều chất axit glutamine, chất cần thiết cho hoạt động não bộ. Chất này có vai trò quan trọng trong việc trợ giúp phản ứng chuyển hóa ở các tế bào thần kinh và não, bồi dưỡng não. Đặc biệt, đối với phụ nữ mang thai, những chất trong hạt và hoa bí ngô không những giúp cho thai nhi phát triển tế bào não, tăng cường sức sống cho thai nhi mà còn giúp ngăn ngừa những chứng phù nề, tăng huyết áp, các biến chứng khác khi mang thai và phòng chống bệnh sốt xuất huyết sau khi sinh.

5. Tăng cường hệ thống miễn dịch cho cơ thể

Bí đỏ rất giàu hàm lượng vitamin C nên bí đỏ có tác dụng tăng cường sức đề kháng cho cơ thể, giúp hệ thống miễn dịch trở nên khỏe mạnh. Với hệ miễn dịch khỏe mạnh, cơ thể của chúng ta sẽ chống lại được các vi khuẩn, vi rút có hại cho cơ thể.

6. Phòng ngừa tiểu đường

Với bệnh nhân tiểu đường, bí đỏ thực sự là thực phẩm tốt. Bí đỏ giúp hạ đường huyết trong máu nên giúp ngăn ngừa được bệnh tiểu đường. Hơn nữa, nó còn có giúp kiềm hãm khả năng phát triển bệnh thành mãn tính đối với những người đã bị bệnh tiểu đường.

7. Tẩy giun

Dùng bí đỏ ăn sống hoặc hạt bí đỏ rang chín kết hợp với việc dùng thuốc tẩy giun sẽ đem lại hiệu quả tẩy giun cao. Đặc biệt với trẻ nhỏ,ăn bí đỏ thường xuyên cũng giúp ngăn ngừa chứng giun sán.
Giúp làm đẹp da

Chất carotenoid có trong bí đỏ làm chậm quá trình lão hóa da,giúp da sáng đẹp, không mụn và ít nếp nhăn.

8. Ngăn ngừa ung thư

Những thực phẩm có màu vàng như bí đỏ, cà rốt, khoai lang có chứa nhiều chất chống oxy hóa và beta- carotene nên có tác dụng ngăn ngừa các căn bệnh ung thư.

Giá trị kinh tế

Bí đỏ đang được xem như một cây trồng có thể mang lại thu nhập cao hơn cho người nông dân trồng lúa. Theo khuyến cáo của Trung tâm Khuyến nông tỉnh Vĩnh phúc, hiện nay tỉnh đang sản xuất thử nghiệm một số giống bí đỏ F1 như F1- 868, F1-979 cho năng suất 17-18 tấn/ha, cho thu nhập cao hơn trồng các giống bí đỏ địa phương là 216 nghìn đồng/sào và cao hơn trồng lúa là 625 nghìn đồng/sào.

Là loại cây cần rất ít giống khi gieo trồng và ít sâu bệnh hại trong vụ đông, ít phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nên được đánh giá là loại thực phẩm an toàn. 

Đặc biệt, trồng bí ngô tốn ít công lao động hơn so với các loại cây vụ đông khác như khoai tây, cà rốt, cà chua, bắp cải, su hào... nhất là trong những khâu nặng nhọc như làm đất do có thể áp dụng phương pháp làm đất tối thiểu, rất phù hợp đối với những địa phương thiếu lao động, có nghề phụ. 

Kết quả khảo sát thực tế sản xuất cho thấy đầu tư cho bí ngô thấp hơn so với cây trồng khác, thường 1 sào bí ngô đầu tư giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật khoảng 250 - 300 nghìn đồng, trong khi cho lúa 500 – 550 ngàn đồng, khoai tây 700-800 ngàn, cà chua 1,2-1,5 triệu, cải bắp, su hào khoảng 400-450 ngàn. 

Do ít tốn công lao động, mỗi hộ gia đình (2 lao động) có thể sản xuất từ vài sào đến hàng mẫu, nên trong những năm qua diện tích cây bí ngô đã liên tục được mở rộng Bí đỏ trồng xen hiện tại cũng được đánh giá mang lại hiệu quả cao hơn việc trồng
thuần. 

Cây bí đỏ trồng xen dưới tán các cây lưu niên, nhất là vào những năm đầu khi cây chưa khép tán hoặc sau khi cây được cưa đốn tái sinh, vừa có tác dụng giữ ẩm cho đất, hạn chế được cỏ dại, vừa có thêm nguồn thu nhập để “lấy ngắn nuôi dài”. 

Bình luận