Vạn thọ

Chi Cúc vạn thọ (danh pháp khoa học: Tagetes) là một chi của khoảng 60 loài cây thân thảo một năm và lâu năm trong họ Cúc (Asteraceae). Chúng có nguồn gốc tại khu vực kéo dài từ tây nam Hoa Kỳ qua México và về phía nam tới khắp Nam Mỹ.

Chúng được biết đến với tên gọi chung là cúc vạn thọ (không nhầm với chi Cosmos), hay cúc vạn thọ Mexico (cempasúchil), cúc vạn thọ châu Phi (thường được dùng để chỉ các giống và cây lai ghép của T. erecta, mặc dù loài này không phải là cây bản địa của châu Phi), hay cúc vạn thọ Pháp (thường được dùng để chỉ các giống và cây lai ghép của T. patula, phần nhiều trong số đó được phát triển tại Pháp mặc dù loài này không phải là cây bản địa của quốc gia này). Có ít nhất một loài là cỏ dại đã hợp thủy thổ của châu Phi, Hawaii và Australia. Tại Việt Nam, cúc vạn thọ được trồng chủ yếu là các giống của T.patula.

Các loài khác nhau có kích thước cao từ 0,05-2,2 m. Chúng có các lá lông chim màu xanh lục với hoa từ trắng, vàng kim, da cam, vàng tới gần như đỏ, đường kính khoảng 0,1 tới 4–6 cm, nói chung với cả các chiếc hoa tia và đĩa chiếc hoa.

Tán lá của cúc vạn thọ có mùi thơm như xạ và hăng, mặc dù các giống, thứ sau này đã được tạo ra là không có mùi. Người ta cho rằng làm như thế để ngăn cản một số côn trùng (mặc dù người ta đã ghi nhận thấy chúng vẫn bị một số ấu trùng của các loài cánh vẩy phá hại, như Melanchra persicariae) cùng các loài giun tròn phá hại. Tagetes vì thế thường được sử dụng trong vai trò của cây đồng hành. T. minuta, có nguồn gốc Nam Mỹ, đã được sử dụng làm một trong những nguồn tinh dầu, gọi là dầu cúc vạn thọ, trong công nghiệp sản xuất nước hoa cũng như làm chất tạo hương vị cho công nghiệp chế biến lương thực-thực phẩm và thuốc lá tại Nam Phi, nơi mà loài này cũng là hữu ích trong việc cải tạo đất bỏ hoang. Một vài loài lâu năm có sức kháng cự chống lại hươu, nai, thỏ, lợn cỏ pêcari và động vật gặm nhấm.

Cúc vạn thọ (gọi tắt là vạn thọ) ở miền Nam Việt Nam. Vạn thọ có thời gian giữ bông nở kéo dài khá lâu, ngay cả khi thân và lá đã tàn, nên người Việt từ xưa đã chọn loại cây này để dâng cúng.

Phân bổ

Cúc Vạn Thọ thuộc giống Tagetes, họ Cúc Asteraceae. Chúng ta cứ tưởng Vạn Thọ nguồn gốc Pháp Quốc hay Phi Châu. Thật ra là nguồn gốc Mexico, Bắc Mỹ Châu. 

Các cúc vạn thọ được trồng rộng rãi ở Ấn Độ và Thái Lan , đặc biệt là loài T. erecta , T. patula , và T. tenuifolia .Số lượng lớn các cúc vạn thọ được sử dụng kết thành vòng hoa và trang trí cho đám cưới, lễ hội và các sự kiện tôn giáo.

Hoa cúc vạn thọ rất được ưa chuộng và được trồng phổ biến ở Việt Nam dùng để trang trí sân vườn, làm cây cảnh, phục vụ cúng, lễ và trưng bày trong dịp Tết Nguyên đán.

Chăm sóc

1. Giai đoạn cây con

Đất gieo hạt (giá thể ) phải tơi xốp, nhuyễn, thoát nước nhanh và để rễ phát triển tốt,

Đất phải sạch để tránh gây bệnh cho cây con.

Hỗn hợp đất gồm 3 phần: tro trấu phải xả nước nhiều lần để giảm độ mặn, đất cát hoặc đất thịt, xơ dừa và phân chuồng ủ hoai. Hỗn hợp trên trộn theo tỷ lệ 10:4:1 là tốt.

Có thể dùng bầu nilon, lá chuối hay bầu giấy kích thước bầu 4cm x 6cm, chuyên nghiệp hơn thì dùng khay chuyên dụng. Hiện nay đa số gieo trực tiếp trên liếp.

Tưới nước vào bầu hay đất gieo trước khi gieo hạt. Mỗi bầu chỉ cho một hạt nếu gieo từng hạt thì chú ý cắm đầu nhỏ của hạt xuống đất. Khi gieo xong thì chỉ tưới nhẹ lại cho đủ ẩm (nên dùng béc xịt thuốc tưới).

Bầu/khay/liếp được đặt cách mặt đất 20-25cm, Giàn đỡ bầu nên có kẽ hở để thoát nước tốt.

Sau khi chuẩn bị bầu xong, cho gieo hạt vào bầu và tưới nước cho ẩm, sau 3-5 ngày hạt sẽ nẩy mầm, giai đoạn này cần che nắng cho cây con. 5 ngày sau khi gieo thì bắt đầu nhấc giàn che cho cây con phát triển, sáng nhấc giàn che ra đến 10h đậy lại. Và sau 10 ngày thì nhấc giàn che hoàn toàn để cây phát triển tốt.

Trong giai đoạn này chú ý khi tưới cần tưới nhẹ, hạt nước nhỏ tránh làm xay xát cây con.

2. Giai đoạn cây trưởng thành 

2.1.  Trồng ra đất 

Đất cày tơi xốp, dùng 3 khối phân chuồng, 100kg lân  và 50kg vôi để bón lót cho 1000m2 .

Luống trồng:  lên luống chiều ngang từ 100 – 150 cm, chiều cao từ 20 – 35 cm. Mùa nắng có thể thấp nhưng về mùa mưa thì lên luống cao hơn để tránh ngập úng.

Khoảng cách: cây cách cây là 25 – 30cm, hàng cách hàng 30 – 35 cm.

2.2. Trồng vào chậu (giỏ tre)
 
Loại giỏ: giỏ tre hoặc chậu nhựa. Có thể trồng 1, 2, 3 hay 5 cây một chậu, kích thước chậu thông dụng 20 – 25 cm sử dụng trồng 1 hay 2 cây đối với vạn thọ lùn. Trồng nhiều cây hơn cần chậu lớn hơn.

Vạn thọ cao thì giỏ trồng có đường kính 25-30cm hay lớn hơn tùy số cây.

Giỏ tre thì dùng túi nilon có đường kính thích hợp lót trong giỏ, chú ý là nhớ cắt đáy để thoát nước.

Đất trồng trong giỏ được trộn như sau: 500kg đất thịt + 300 kg phân chuồng hoai nhuyễn + 10 kg bánh dầu xay nhuyễn + 300kg tro trấu, tỷ lệ trên dùng cho 1000 giỏ trồng, chú ý giỏ chỉ vô đất khoản ½ giỏ, phần còn lại khi bón thúc sẽ lấp đầy.

Sau khi chuẩn bị giỏ trồng xong, tiến hành trồng cây con vào, chú ý chỉ lấp đất tới cặp lá mầm và trồng vào buổi chiều mát. Trong 3 ngày đầu chỉ tưới  trước khi trời nắng gắt để cây chịu đựng tốt. Sau đó tưới mỗi ngày 3 lần vào sáng sớm (tưới nhiều), 10h sáng tưới lần 2 và 16h chiều tưới lần 3 (2 lần sau tưới ít, vừa đủ). Nếu gặp trời mưa thì hạn chế nước ưới tối đa.

2.3. Bón phân
 
Trồng ra đất:

10 ngày sau khi trồng dùng: 1kg DAP bón cho 1000cây, hòa tan trong nước tưới vào gốc hoặc bón rải giữa 2 hàng cây.

10 ngày  sau ta bón lại và dùng 2kg DAP cho 1000cây ,

10 ngày sau nữa ta sử dụng 3kg 16-16-8 bón thúc cho cây. Đồng thời lấp đất vào chân (vun đất vào gốc)

Trồng trong chậu:

Bánh dầu rất tốt cho hoa Vạn thọ nên được sử dụng trong suốt quá trình sinh trưởng của cây, dùng 10 kg bánh dầu ngâm với 50L nước (nên ngâm trước khi gieo hạt ít nhất là 20 ngày).

15 ngày sau khi trồng  nên tưới phân lần đầu, nồng độ tưới thấp hơn bình thường, pha 400 lít nước với 5 lít nước bánh dầu và 200 gram phân NPK 16:16:8 tưới cho 1.000 giỏ, sau đó cứ 10 ngày thì tưới phân 1 lần, những lần sau tăng lượng nước bánh dầu lên 6 lít. Nếu không có bánh dầu thì dùng công thức bón phân như trồng ra đất.

Bón thúc: 15 ngày sau khi trồng ra giỏ, bón thúc cho đầy chậu, dùng 300kg tro trấu + 100kg phân chuồng khô hoai + 500kg  đất.

Lưu ý : khi vạn thọ được 45-50 ngày tuổi (nụ hoa đã lớn) thì ngừng bón phân, tránh lạm dụng phân làm nụ hoa bị khô.

2.4.  Cơi ngọn

Sau khi trồng được 30 – 35 ngày là cây vạn thọ đủ kích thước để cơi ngọn(bấm đot), (Trồng tết cơi ngọn từ ngày 26 -30/11 âm lịch) đối với cây phát triển tốt thì ta có thể cơi ngọn và để lại 5-6 cặp lá, cây phát triển kém thì để lại 4 căp. Cứ 1 cặp lá sẽ cho ta 2 bông chính sau này.

Khi cơi ngọn xong ta có thể sử dụng phân bón lá có gốc lân cao để tạo mầm chồi từ nách lá cho tốt.Khi nụ chính vươn lên cao thì ta tiến hành lặt chèo, bỏ tất cả các chồi nhỏ trong các nhánh chính, chỉ để lại nụ chính thi hoa mới lớn, vun tròn và đẹp.

*  Lưu ý: Nếu vạn thọ trổ sớm thì không nên lặt chèo.

2.5.  Kỹ thuật xử lý ra hoa

Khi cây được 45 ngày tuổi, nụ hoa phát triển bằng đầu cây nhang là kịp tết.

Nếu hoa có khả năng nở sớm hơn, cần hãm bằng cách tưới thêm phân urê theo tỷ lệ 10gram/ 10 lít  nước để tưới,ngày 2 lần (sáng, chiều) để kéo dài thời gian sinh trưởng của cây. công việc này thực hiện lúc cây 50 ngày tuổi.

Nếu thấy hoa có khả năng nở muộn hơn dự định thì có thể xử lý bằng cách ngưng tưới nước 1-2 ngày để cây có triệu chứng thiếu nước nặng, khi lá vừa héo rũ thì nên tưới nước lại vừa đủ ướt đất trong giỏ, những ngày tiếp theo tưới nước đậm.Đồng thời lãi hết các bông chèo,để lại những bông chính, Có thể sử dụng Kali Nitrat (KNO3) theo nồng độ khuyến cáo để kích thích ra hoa.

Bệnh

  • Các loại bệnh thường gặp nhất là héo tươi do nấm, quăn đọt do bọ trĩ truyền virus. Bệnh thường xuất hiện khi độ ẩm quá cao, không cân đối dinh dưỡng, khi mưa lớn hoặc tưới mạnh gây xay xát cho cây. Có thể phòng bằng các loại thuốc như Aliette, Rovral, Daconil, Foraxyl phòng trừ các bệnh do nấm gây hại, dùng Starner phòng bệnh do vi khuẩn.Trường hợp bị virus nên nhổ bỏ cây bệnh ra xa khỏi khu vực trồng hoa để tránh lây lan.
  • Vạn thọ thường bị sâu vẽ bùa và sâu ăn lá gây hại, có thể dùng Tregart, Regent để ngừa và trị sâu vẽ bùa, dùng Sherpa, Supracide để phòng và trị sâu ăn lá. Để hoa nở đẹp và đầy đặn, giai đoạn cây có nụ bổ sung thêm kali cho cây .
  • Hoa vạn thọ nên bố trí trồng ở những nơi thoáng mát, không bị bóng rợp, cần theo dõi liên tục quá trình sinh trưởng của cây để kịp thời có biện pháp xử lý. Vào giai đoạn hoa bắt đầu ló ngòng, nên liên tục phun thuốc trừ sâu có mùi nặng (Viphenxa, Supracide) pha loãng để xua đuổi bướm không đẻ trứng.Cần sử dụng thêm phân bón lá thích hợp qua từng giai đoạn của cây để cây cho hoa đẹp,lâu tàn.
  • Vào những ngày cuối năm giáp tết, thời tiết hay nắng nóng khi mang đi tiêu thụ, cần cung cấp đủ lượng nước cho cây thì hoa mới đẹp và lâu tàn.

Tác dụng y học

Với người Phương Đông, hoa cúc vạn thọ tượng trưng cho sự trường sinh của cuộc sống, là biểu tượng của hành phúc vĩnh hằng.

Không những thế, loài hoa này còn rất dễ trồng, dễ sống và tươi lâu hơn các loài hoa khác. Do đó, hoa cúc vạn thọ thường được sử dụng bày trí trong những ngày Tết và ngày lễ.

Còn trong y học cổ truyền, hoa cúc vạn thọ cũng là một kho thuốc có lợi cho sức khỏe. Dược liệu có vị đắng cay mùi thơm tính mát không độc có tác dụng kháng khuẩn chống viêm tiêu đờm làm se giảm đau, trừ giun sán…

Còn với y học hiện đại, hoa cúc vạn thọ còn được mệnh danh là thuốc giảm đau kỳ diệu. Thảo dược này có tác dụng chữa lành các vết thương.

Trà hoa cúc vạn thọ có thể chữa các loại viêm loét. Còn nước ép hoa và lá cũng hoạt động như một loại thuốc diệt côn trùng.

Bạn có biết cùng họ với cúc vạn thọ là cúc kim tiền được ví như là “cây nghệ tây của người nghèo” và được sử dụng thay thế cho thực phẩm đắt tiền này.

Vì vậy, với những tác dụng được liệt kê dưới đây, bạn nên tìm ngay loại hoa vừa dễ trồng, vừa đẹp, vừa sử dụng được lâu, lại là vị thuốc quí này.

Sử dụng như thuốc kháng sinh

Hoa cúc vạn thọ là một chất kháng sinh mạnh, có thể cho thêm vào thuốc mỡ để điều trị các vết thương ở da, các loại mẩn ngứa, lở lét và thậm chí bệnh nấm da chân.

Loài hoa này còn là một nguồn chứa chất flavonoid, vốn giúp ngăn ngừa một số bệnh. Cúc vạn thọ còn giúp nhanh lành bệnh khi đẩy nhanh quá trình tái phát triển của các mạch máu trong da.

Chứa chất chống oxy hóa và chống viêm

Các chất chống viêm có trong hoa cúc vạn thọ giúp chữa bệnh chàm eczema và các phản ứng dị ứng khác trên da. Thảo dược này cũng giàu chất chống oxy hóa dạng như vitamin C giúp kiểm chế cơn đột quỵ, ung thư và bệnh tim mạch.

Hoa cúc vạn thọ cũng giàu chất chống oxy hóa khác như lutein, zeaxanthin và lycopene, các chất có tác dụng chữa bệnh liên quan đến mắt như bệnh đục thủy tinh thể và mù lòa.

Giữ cho làn da khỏe đẹp

Nếu thường xuyên uống trà cúc vạn thọ, bạn sẽ được hưởng lợi từ quá trình lão hóa da chậm do thức uống này chống lại các gốc tự do.

Hoa cúc vạn thọ cũng có tác dụng với loại da nhờn, mụn trứng cá và các bệnh về da khác. Còn nước ép của nó cũng giúp điều trị bệnh mụn cóc, giảm gàu trên da đầu.

Ngăn ngừa ung thư và các loại lét

Theo một nghiên cứu mới nhất của các nhà khoa học Mỹ, sắc tố lycopene có trong hoa cúc vạn thọ ngăn ngừa ung thư và rất quan trọng trong việc theo dõi bệnh tuyến tiền liệt.

Nếu được uống thường xuyên, trà hoa cúc vạn thọ cũng giảm và hạn chế sự phát triển của tế bào ung thư.

Loại trà này cũng có thể trị tiêu chảy, đau bụng, chuột rút và chữa loét dạ dày.

Viêm âm đạo

Các chất chống viêm trong hoa cúc vạn thọ cũng có thể điều trị viêm âm đạo. Trà hoa cúc vạn thọ rất hiệu quả trong điều trị các bệnh nhiễm trùng.

Thuốc giảm đau

Cúc vạn thọ là một loại hoa có hiệu quả xử lý những vấn đề về mắt nhanh nhất. Một khi đôi mắt của bạn đã được rửa sạch và chườm lạnh với cúc vạn thọ, chúng sẽ thấy rất dịu và sáng hơn.

Nước ép từ loài hoa này cũng giúp giảm đau tai và lấy cứt mũi.

Xịt côn trùng

Mùi hăng của hoa cúc vạn thọ giúp đuổi muỗi. Bạn có thể đun sôi hoa và lá để làm thuốc diệt sâu bệnh, côn trùng ở vườn quanh nhà.

Giá trị kinh tế

 

Trong y học

- Y học cổ truyền: Cúc vạn thọ được khuyến cáo có công dụng chủ yếu trong điều trị các bệnh tiêu hóa như đau dạ dày, tiêu chảy, đau bụng, làm mát dạ dày, gan, mật, trị nôn mửa,  kiểm soát ký sinh trùng trong ruột (V. giun) và chữa chứng đầy hơi, khó tiêu. Ngoài ra nó còn là một vị thuốc chữa đau răng ở trẻ em.
- Y học hiện đại: Ngày nay, cúc vạn thọ sử dụng để trích xuất lutein, một chất chống oxy hóa. Nó có công dụng cải thiện thị giác, chữa trị các bệnh về mắt như đục thủy tinh thể, thoái hóa điểm vàng, bệnh sợ ánh sáng…

Trong nông nghiệp

- Trong trồng trọt: Cúc vạn thọ được sử dụng để đẩy lùi giun tròn, nó có hiệu quả nhất chống lại các loài tuyến trùng Pratylenchus penetrans gây bệnh cho cây trồng. Trong các tài liệu của Thái Lan đã chứng minh được cúc vạn thọ có khả năng hấp thụ thạch tính (asen) tích lũy khoảng 41% trong lá, đây là loài có thể cải thiện đất ô nhiễm bởi chất trừ sâu và thuốc bảo vệ thực vật. Cúc vạn thọ chứa α-Tertienyl là một trong những thành phần quan trọng của hoạt tính sinh học giúp cải thiện đất.
- Trong chăn nuôi: Nó được sử dụng làm thực phẩm cho gà, giúp tăng lòng đỏ trứng và màu sắc của vỏ tươi sáng, đậm hơn.

Trong công nghiệp thực phẩm

- Tinh đầu hoa cúc vạn thọ màu vàng/màu cam là màu thực phẩm phổ biến(E161b). Nó được chấp thuận cho sử dụng ở các nước châu Á trong khối EU, Úc và New Zealand. Tuy nhiên bị cấm ở Mỹ.
- Màu sắc vàng ngô trong các món ăn Ấn độ chính là màu sắc phụ gia được chiết xuất từ cúc vạn thọ. Tại Campuchia, lá  non của cúc vạn thọ đươc sử dụng như một loại rau gia vị.

Ý nghĩa

Cúc vạn thọ mang ý nghĩa của sự đau buồn, nổi thất vọng, lòng ghen ghét. Ngoài ra nó còn tượng trung cho sự trường tồn vĩnh cửu. Trong tiếng Hy lạp cổ, tên của nó có nghĩa là “bông hoa của người chết” vì thế nó được sử dụng  trong tín ngưỡng, để trang trí trên bàn thở và trồng trong các nghĩa trang, lăng mộ.

Bên cạnh đó, ở Trung Mỹ, cúc vạn thọ dùng để rửa xác chết. Ở Mexico và nhiều nước phương Tây, loài hoa này tượng trưng cho ngày tôn vinh người chết (Day of the Dead) thường diễn ra vào  ngày 2 tháng 11 hằng năm. Trong tiếng Thái, cúc vạn thọ có nghĩa là “ngôi sao lấp lánh”. Đây là loài hoa biểu tượng của Mmbai (Thái lan).

Ta thường thấy vào dịp tết, mọi nhà thường có những chậu cúc vạn thọ để trang trí ngôi nhà của mình.

Phân loại

Trên thế giới, hoa Vạn Thọ chia ra làm ba loài nguyên và loài lai (hybirds) sau đây:

Loài Vạn Thọ Phi Châu

  • Tên khoa học là Tagetes erecta, tiếng Anh gọi là African Marigold. Đây thường là giống Vạn Thọ cây cao nhất và hoa cũng to nhất.
  • Đáng kể nhất hiện nay là loài hoa kép, to, nở tròn xoe không cồi gọi Aánh Nguyệt (Moonlight), cây cao chừng 40 cm và mọc dày khít nhau. Trổ hoa sớm như là các giống Vạn Thọ lai vậy. Cây làm bồn cảnh hay cắt cành cắm hoa rất ngoạn mục. 
  • Một loài Vạn Thọ Phi Châu cũng có hoa kép to và cây còn cao hơn nữa, khoảng 50-70 cm, hột đem gieo thường cho nhiều hoa màu sắc khác nhau, lẫn lộn từ cam đến vàng, vàng kim, vàng chanh, vàng bơ. Tên gọi chung là Gold-n Vanilla. Trồng chậu kiểng hay trồng đầy bồn hoa rất đẹp. Các loài khác của giống này đáng kể ra là Tuổi Vàng (Golden Age), cây cao hơn 75 cm và Doublon, cây cao đến 1,50 m và hoa rất to, có đường kính 12,5 cm.

Loài Vạn Thọ Pháp

  • Tên khoa học là Tagetes patula, tiếng Anh gọi là French Marigold. Loài này thường hấp dẫn hơn loài Phi Châu, hoa cũng nhỏ hơn. Nhưng hoa cũng đủ màu đủ kiểu. Dân chúng Âu Mỹ hay thưởng thức các giống hoa đơn, một lớp cánh hoa dài, có cồi của loài này. 
  • Như giống Oai Vệ (Majestic), cây lùn, cao độ 30 cm, hoa vàng đơn, cánh sọc nâu hay sọc màu gõ đỏ, cồi vàng, khiến mọi người chú ý. Cũng như mọi loài Vạn Thọ Pháp khác, ở nơi luôn luôn nóng như đồng bằng nước ta, cây có thể cao hơn 60 cm. 
  • Giống Kỳ Hoa Sọc Đỏ (Striped Marvel) thân cao đến 75 cm, giống như Oai Vệ, nhưng sọc đỏ. Rất tốt để cắm cành và rất lâu tàn khi cắm bình hoa. 
  • Janie là loài ra hoa sớm nhất và hoa nhiều nhất trong nhóm Vạn Thọ Pháp. Cây mọc khít, thân lùn, chỉ cao chừng 20 cm, hoa 4-5 cm là cùng, nhưng đầy đặn, ít cồi và gieo hột sau 6 tuần là đã trổ hoa. Có ba màu được ưa thích là vàng, đỏ lửa và vàng kim, nhưng cũng còn có màu gõ đỏ, màu cam đậm, màu quýt tiều đỏ son, hay lẫn lộn nhiều màu.
  • Loài lùn Naughty Marietta, chỉ cao 25 cm, hoa đơn, cánh bên trong điểm vết nâu. 
  • Loài Mắt Cọp (Tiger eyes), cao 30-35 cm là một Vạn Thọ lạ vì lẽ cánh đơn đỏ huyết ở viền bìa ngoài hoa, còn bên trong nở như là cúc vàng cam. 
  • Loài Loạt Nữ Hoàng (Queen series) hoa nở tựa hoa trà mi, hải đường, cây lùn 25-30 cm...

Loài Vạn Thọ nhỏ
 

  • Tên khoa học là tenuifolia, hay Tagetes signata. Cây nhỏ nên chỉ dùng làm viền ngoài bồn hoa cảnh. Hoa đơn cánh, có cồi và nhỏ 1-2 cm. Loài hay trồng ở Âu Mỹ là Stafire Mix, có đặc điểm là lá thơm mùi chanh bưởi, nhất là khi trời nóng nực. 

Bình luận