Phấn

Hoa phấn, Bông phấn, sâm ớt, yên chi hay còn gọi là hoa bốn giờ (vì nó thường nở hoa sau 4 giờ chiều) có danh pháp hai phần: Mirabilis jalapa, là một loại thực vật thân thảo trồng làm cây kiểng. Cây này xuất phát từ Peru, Nam Mỹ.

Hoa phấn có điểm lạ là một cây có thể nở hoa nhiều sắc. Hơn nữa hoa có thể đổi sắc. Ví dụ như cây bông phấn hoa vàng, khi cây đã có tuổi thì thường nở hoa sắc hồng. Loại Hoa phấn có hoa trắng thì sẽ đổi thành hoa tím. Hoa phấn có mùi thơm nhẹ.

Hoa phấn là một loại cây nhỏ, cao chừng 70cm, thân mềm, chia nhiều cành, nhẵn hay hơi có lông; có rễ phình thành củ. Lá đơn, nguyên, hình bầu dục, hơi thuôn hình mác.

phía gốc lá hơi hình tim, đầu nhọn, mọc đối. Phiến lá dàí 3- 9cm, cuống lá dài 1,5-3m. Hoa xếp chành 3-6 cái một ở kẽ những lá cuối cùng hay ở ngọn. Hoa to, đều, lưỡng tính, có 2 lá bắc bao quanh và hợp ở gốc như một đài hợp. Bao hoa hình cánh, màu đỏ, trắng hay vàng, hình phễu, 5 nhị, một lá noãn, một noãn. Quả bế mang bao hoa tồn tại .

Phân bổ

Cây nguồn gốc ở Mêhicô (châu Mỹ) được đưa vào trồng và phát triển ở Việt Nam không rõ từ bao giờ. Thường được trồng làm cảnh vì hoa màu đẹp. 

Một số nơi ở nước ta (như vùng Thanh Miện, Hưng Yên) đào lấy củ thái mỏng phơi khô dùng với tên sâm. Rễ củ mẫm, ngoài có màu đen, trong màu trắng, khi thái mỏng, phơi khô thì trên mặt những lát thái thấy những vòng đồng tâm nổi lên. Mùi nhẹ, hơi buồn nôn, vị nhạt sau hơi gây ngứa cổ. Trong bột rễ có rất nhiều oxalat canxi hình tràm. Tại một số nước (châu Mỹ) người ta dùng rể củ của cây này bán giả một cây với công dụng làm thuốc tây (củ jalap).

Chăm sóc

Đặc điểm của hoa bông phấn

- Tên tiếng Anh: Four-o’clock
- Nhiệt độ thích hợp cho hạt nảy mầm: 22 – 26 độ C
- Thời gian nẩy mầm: 7 – 15 ngày
- Ánh sáng: trực tiếp, tán xạ
- Thời gian ra hoa: ~70 ngày
- Màu sắc: nhiều màu

Thời điểm gieo trồng

Thời điểm thích hợp gieo trồng hoa bông phấn là đầu mùa xuân khi thời tiết trở nên ấm áp, không còn lạnh nữa sẽ thích hợp cho cây phát triển.

Gieo hạt

Trước khi gieo hạt, bạn nên ngâm hạt trong nước ấm 2 – 3 giờ sẽ kích thích hạt nhanh phát triển. Lựa chọn hạt chất lượng, không sâu bệnh như vậy tỉ lệ nảy mầm sẽ cao.

Đất gieo hạt nên dùng đất tribat, vừa đảm bảo độ dinh dưỡng cao, vừa tạo sự thông thoáng cho rễ phát triển. Bỏ đất vào chậu, sau đó gieo hạt trực tiếp lên đất. Dùng bình phun sương để tưới tạo độ ẩm cho hạt phát triển.

Chăm sóc hoa bông phấn.

Cung cấp nước hàng ngày sẽ giúp cây phát triển. Khi tưới nước nên tưới vào mỗi buổi sáng sớm và chiều mát, không tưới cây vào buổi tối sẽ tăng độ ẩm, tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển.

Phân bón: Hòa tan NPK trong nước và tưới cho cây. Tuy nhiên, bạn nên tưới khi cây đã có 2 lá phát triển tốt. Khi cây chuẩn bị ra hoa, bổ sung nito, phốt pho và kali cho cây phát triển.

Bệnh

Cây dễ bị nấm đe dọa, vì vậy bạn nên chú ý vệ sinh đất trồng ngay từ khi bắt đầu gieo hạt. Đồng thời trong quá trình chăm sóc, nếu cây có biểu hiện của sâu bệnh nên dùng thuốc bảo vệ thực vật để đặc trị, tránh tình trạng bệnh lây lan sang cây khác.

Tác dụng y học

Cây  hoa phấn  – còn gọi với tên khác là sâm ớt, phấn đậu hoa, ngân chi hoa đầu, thủy phấn tử hoa – là loại cây mọc hoang hoặc được trồng làm cảnh, bào chế thuốc chữa bệnh.

Đông y cho rằng cây hoa phấn có vị mặn, hơi cay, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hoạt huyết, tán ứ, tiêu viêm, lợi tiểu, thường dùng chữa kinh nguyệt không đều, viêm đường tiết niệu, chữa viêm họng,… Bộ phận dùng làm thuốc là rễ hoặc toàn cây.

Dưới đây là một số cách trị bệnh từ cây hoa phấn: 

* Trị kinh nguyệt không đều: hoa phấn 20 g; ích mẫu, rễ củ gai mỗi thứ 16 g; ngải cứu, cỏ xước, cam thảo nam, mỗi thứ 12 g. Sắc uống ngày 1 thang. Uống liền 3 ngày, trước kỳ kinh 5 ngày.

Hoặc hoa phấn 20 g, ích mẫu 30 g, ngải cứu 25 g. Sắc uống ngày 1 thang, chia làm 3 lần.

* Trị chậm kinh: hoa phấn 20 g, ích mẫu 16 g, ngải cứu 1 g, nghệ đen 20 g, lá móng tay 20 g. Sắc uống ngày 1 thang. Uống trước kỳ kinh 10 ngày.

* Trị viêm đường tiết niệu (đái buốt, đái dắt): hoa phấn 20 g, mã đề 20 g, râu ngô 16 g, kim ngân hoa 16 g, cỏ xước 12 g. Sắc uống ngày 1 thang. Uống liền 1 tuần.

* Trị viêm họng: hoa phấn 20 g, bồ công anh 15 g, kim ngân hoa 12 g, cam thảo đất 12 g. Sắc uống ngày 1 thang. Uống 5-7 ngày.

* Dưỡng da: Lấy những quả hoa phấn chín đen, phơi khô, bóc bỏ vỏ đen bên ngoài và vỏ lụa màu vàng bên trong, chỉ dùng bột. Hằng ngày vào buổi sáng và tối, lấy bột này trộn lẫn với một chút mật ong thoa đều lên mặt, để khoảng 30 phút rồi rửa sạch lại bằng nước ấm. Thực hiện thường xuyên có công dụng dưỡng da, giảm vết nám và tàn nhang.

Lưu ý: Các bài thuốc này không dùng cho phụ nữ có thai.

Giá trị kinh tế

Trong nước ta hầu như cây này ít được sử dụng. Trừ một số nơi như trên đã nói dùng với tên sâm, nhung rất hiếm. Tại Campuchia vùng Batambang lá giã nát xoa bóp chữa sốt. 

Trẻ con thường lấy hoa đỏ nghiền nát bôi vô má để hoá trang có má hồng, phấn trong quả rất trắng và mịn được dùng xoa mặt thay phấn. Tại các nước khác lá giã nát đắp lên vết thương, lá và rễ sắc uống chữa ngộ độc đường tiêu hoá, và làm thuốc tẩy. 

Vùng Thanh Miện, Hưng Yên dùng lẫn trong đơn thuốc gồm nhiều vị với tên sâm. Ngày dùng 4 đến 6g, nhưng ở nước ngoài người ta dùng với liều 1 đến 2g rễ khô làm thuốc tẩy mạnh cho người lớn, hoặc 0,1 đến 0,4g làm thuốc nhuận tràng cho trẻ con. Cần nghiên cứu kiểm tra lại.

Ở Việt Nam hạt của cây hoa phấn được dùng làm phấn nụ, một mỹ phẩm của các mệ của Huế xưa. Nhà văn Túy Hồng, gốc Huế cũng có một tác phẩm mang tên Mưa thầm trên bông phấn, nhắc đến loài thực vật này.

Bông phấn và di truyền học

Vào năm 1909 nhà khoa học Carl Correns đã dùng cây bông phấn làm mẫu thí nghiệm để chứng minh phép kế thừa tế bào chất (cytoplasmic inheritance). Dựa trên hiện tượng lá bông phấn loang hai màu, ông đưa ra luận chứng rằng phải có những yếu tố ngoài nhân tế bào để ảnh hưởng kết quả không theo thuyết di truyền của Gregor Mendel.

Hiện tượng cây bông phấn hoa đỏ tính trạng trội khi đem lai giống với bông phấn hoa trắng tính trạng lặn lại tạo ra bông phấn hoa hồng, thay vì hoa đỏ cũng là một ngoại lệ của Luật tính trạng trội của Mendel.

Ý nghĩa

Cây hoa phấn thuộc loài thân thảo, danh pháp là Mirabilis jalapa. Hoa hình phễu, màu tím, hồng, trắng, vàng, có thể đổi màu từ vàng sang hồng, từ trắng sang tím tuỳ vào độ tuổi của cây. Người Việt còn gọi hoa phấn là hoa yên chi, người Trung Quốc thì gọi là hoa nhài tím (Tử mạt lị hoa - 紫茉莉花 - một cái tên nghe rất Ấn), hay hoa phấn trắng (白粉花)...

Hoa phấn nở thì thầm vào lúc trời bắt đầu ngả rạng, hương thơm dịu, như nhắn nhủ ai đó đón chờ người thân của mình trở về trong mỗi bữa cơm chiều. Vì thế chỉ cần nhìn hoa phấn nở vào lúc những sợi khói trắng bay lên từ ngôi nhà xa xa, hay khi nhìn con nước bắt đầu dâng lên, là người ta nhớ về mái ấm gia đình của mình. Hoa phấn còn có tên là dạ phạn hoa (夜飯花), hay triều lai hoa (潮来花) là thế. 

Dù có tên gọi hoa phấn, nhưng không nhằm chỉ cho sắc màu của hoa, mà chỉ cho một chất bột trắng mịn nằm ở bên trong quả. Từ xưa, chất bột ấy đã được người ta khám phá dùng để trang điểm, làm đẹp. Mỹ lực của tự nhiên là sự hoà điệu giữa hình sắc muôn màu và tinh tuý được kết tụ thành quả. Nếu vội vã, người ta thưởng hoa xong sẽ quên ngay không thèm ngó nghiêng gì đến sự sinh sôi từ những hạt mầm đang nối tiếp.

Trong vòng đời, cái được thể hiện ra bên ngoài và cái được nuôi dưỡng ở bên trong đôi khi là sự tương chiếu giữa đen và trắng, giữa ngày và đêm... Hoa có duyên với trăng, cả hoa và trăng cùng nhập hồn vào chất bột mịn trắng ngần, để những nét hoa của đời rạng ngời sức sống. 

Hoa giấu phấn vào trong hạt để đợi người biết thưởng hoa thơm hồng đôi má. Khốn nỗi, người bận rộn nhất thế gian thường là những người cứ vẩn vơ luyến ái với danh sắc của mình lúc tuổi đã xế chiều, đâu biết đến cái thú chơi hoa thơm lừng cả áo. Biết làm đẹp cho mình đã đành, nhưng dễ có mấy ai biết tha thứ cho nhan sắc của mình để hiểu rằng thời tiết nào của nhân gian mà không có hoa tàn hoa nở. 

Kịp thấy hoa già mau đổi sắc, 
Nhìn đôi mắt tượng ngắm hoàng hôn…

Phân loại

Hoa phấn có điểm lạ là một cây có thể nở hoa nhiều sắc. Hơn nữa hoa có thể đổi sắc. Ví dụ như cây bông phấn hoa vàng, khi cây đã có tuổi thì thường nở hoa sắc hồng. Loại Hoa phấn có hoa trắng thì sẽ đổi thành hoa tím. Hoa phấn có mùi thơm nhẹ.

Bình luận