Tía tô

Tía tô (danh pháp hai phần: Perilla frutescens, đồng nghĩa: Perilla macrostachya, Perilla ocymoides, Perilla urticifolia, Ocimum frutescens) là một trong số khoảng 8 loài cây tía tô thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae hay Labiatae) giống như húng.[1]

Nguồn gốc cây tía tô trải rộng từ Ấn Độ sang Đông Á.

Tía tô là cây thân thảo, mọc hằng năm, đứng thẳng. 

Thân vuông, có rãnh dọc và có lông. Lá mọc đối, có cuống dài, phiến là hình trứng, đầu nhọn. 

Hoa trắng hay tím. Với kỹ thuật trồng cây đơn giản, mọi người có thể dễ dàng tự trồng tại nhà cung cấp cho gia đình một loại cây gia vị cũng như cây thuốc quý.

Phân bổ

- Cây tía tô được trồng phổ biến ở khắp nơi làm gia vị và làm thuốc. Nó có mặt ở nhiều nơi trên thế giới như Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản...

- Tía tô là một loại rau gia vị phổ biến đối với người dân Việt Nam. Rau tía tô có mùi thơm, vị cay đặc trưng, tính ấm.

- Tía tô là một loại cây dễ trồng và được trồng nhiều ở vùng nông thôn. Ở nước ta tía tô được trồng ở từ Bắc tới Nam nhưng được trồng nhiều ở các tỉnh như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bình Phước, Đà Lạt....

Chăm sóc

1. Thời vụ gieo trồng

Tía tô, kinh giới có thể trồng được quanh năm, tuy nhiên thời vụ thích hợp nhất là vào tháng 10 - tháng 3 năm sau.

2. Giống

- Nguồn giống: Sử dụng các giống chất lượng cao, có nguồn gốc rõ ràng được cung ứng từ các cơ sở có uy tín.

- Lượng hạt giống: 1.000 - 1.500 gram/ha.

3. Vườn ươm

- Làm đất: Chọn đất làm vườn ươm đảm bảo tơi xốp, giầu mùn, giữ ẩm và dễ thoát nước. Làm đất kỹ, luống rộng 1,0m, cao 20 - 25 cm, rãnh rộng 30cm.

- Bón phân: Lượng phân bón lót cho 01 sào từ 300 - 400kg phân hữu cơ ủ hoai, 8 - 10kg super lân, rải và đảo phân đều trên mặt luống, vét đất nhỏ ở rãnh phủ lên mặt luống.

- Gieo hạt: Gieo hạt với lượng từ 3 - 5 gram/m2, trước khi gieo nên trộn hạt với cát hoặc đất bột để rắc hạt phân bố đều. Gieo xong phủ một lớp đất mỏng kín hạt, sau đó phủ một lớp rơm rạ mục hoặc trấu mỏng trên mặt luống và dùng ô doa tưới nước đủ ẩm.

- Tưới nước: Sau khi gieo tưới 1 lần/ngày, khi hạt nảy mầm nhô lên mặt đất 2 - 3 ngày tưới một lần. Trước khi nhổ cây ra trồng nên tưới nước đẫm để tránh làm hại rễ.

- Tiêu chuẩn cây giống: Cây khoẻ, sạch bệnh, cây được 5 - 6 lá thật (sau gieo 30 - 45 ngày).  

4. Làm đất, trồng cây

4.1. Kỹ thuật làm đất.

- Đất trồng phải đảm bảo đủ điều kiện cho sản xuất rau an toàn theo qui định.

- Chọn đất thịt nhẹ, phù sa sông, tơi xốp, giầu mùn và dinh dưỡng, chủ động tưới tiêu, pH từ 5,5 - 6,5.                                   

- Làm đất kỹ, tơi nhỏ, dọn sạch cỏ và tàn dư thực vật; lên luống cao 20 - 30 cm, rãnh rộng 30 cm, mặt luống rộng từ 1,0 - 1,2 m, bằng phẳng, dễ thoát nước để tránh ngập úng khi gặp mưa.

4.2. Trồng cây.

Cây tía tô và kinh giới có 02 cách trồng, cụ thể như sau.

- Trồng bằng cây con từ hạt: Cấy theo hàng với khoảng cách cây cách cây và hàng cách hàng là 15 x 15 cm.

- Trồng bằng giâm cành: Cắt các đoạn thân bánh tẻ thành từng hom, chiều dài hom từ 12-15cm (có 3 - 4 mắt), cắm thành từng hàng nghiêng khoảng 45 độ so với mặt luống, khoảng cách cây cách cây và hàng cách hàng là 15 x 15 cm (mật độ khoảng 450.000cây /ha). Chú ý ngắt lá trước khi giâm cành để cây nhanh ra rễ non.

4.3. Bón phân (tính cho 1.000 m2)

Bón lót: 1 tấn phân chuồng + 10 kg super lân.

Bón thúc:

+ 10 NST (ngày sau trồng): Hoà phân urê với nồng độ 20g/10 lít nước, kết hợp với bánh dầu, phân chuồng. 10 ngày tưới/lần.
+ 20 NST: Hoà phân urê để tưới như trên.

4.4. Tưới nước và chăm sóc

- Sử dụng nguồn nước đủ tiêu chuẩn như trong mục 2 qui định (nguồn nước Sông, hồ lớn, nước ngầm và nước giếng khoan đã qua xử lý). Tuyệt đối không sử dụng nguồn nước ô nhiễm (nước thải Công nghiệp, nước thải từ các Bệnh viện, khu dân cư tập trung, trang trại chăn nuôi, lò giết mổ gia súc, ao tù đọng, nước thải sinh hoạt, ...) để tưới cho tía tô, kinh giới.

- Sau khi trồng cần tưới đẫm nước 1 lần/ngày trong thời gian từ 7 - 10 ngày, sau đó cứ 3 - 5 ngày tưới 1 lần.

- Làm cỏ cần kết hợp cắt tỉa lá già, loại bỏ cây bệnh, lá bệnh, xới xáo và làm cỏ cho ruộng thông thoáng, hạn chế sâu bệnh.

Món ăn

- Thịt cuốn lá tía tô

- Ốc om chuối đậu, lá tía tô

- Dê hấp lá tía tô

Bệnh

Bệnh chết cây và bệnh gỉ sắt:

Giai đoạn cây con có 4 – 5 lá thật thường bị bệnh chết rạp cây con do nấm Fusarium sp. gây nên.

Phòng trừ bằng cách xử lý đất bằng vôi trước khi trồng. Vào mùa mưa nên làm chân liếp cao, trồng thưa, thu gom tàn dư cây trồng đem huỷ. Không trồng tía tô trên cùng một chân đất.

Sâu ăn lá: 

Sử dụng các loại thuốc như Sherpe, Polytrin, Cyper,… để phun phòng trị.

Sử dụng Tất cả các loại thuốc nên tuân theo nguyên tắc “4 đúng”. Tía tô là rau gia vị nên cẩn thận trong việc sử dụng nông dược. Trước khi thu hoạch 2 tuần tuyệt đối không sử dụng bất cứ loại thuốc nào.

Sau đây là một số biện pháp:

Biện pháp thủ công

- Nên chọn các loại đất luân canh với cây trồng khác; đối với các vùng không chuyên rau nên luân canh với cây lúa nước nhằm hạn chế nguồn sâu bệnh chuyển tiếp.

- Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng để phát hiện kịp thời các đối tượng sâu bệnh hại.

- Dùng biện pháp thủ công: ngắt ổ trứng, bắt giết sâu non khi mật độ sâu thấp (áp dụng với sâu xám, sâu xanh, sâu khoang); phát hiện và nhổ bỏ những cây bị bệnh thối gốc đem tiêu huỷ.

Biện pháp sử dụng thuốc BVTV.

Giai đoạn từ vườn ươm - hái vỡ.

- Chú ý các đối tượng như: Sâu khoang, sâu xám và sâu xanh, ...

- Sử dụng thuốc BVTV nguồn gôc sinh học mới khi mật độ sâu khoang, sâu xám và sâu xanh > 2 con/m2 xử lý bằng các loại thuốc có hoạt chất Emamectin benzoate (Tasieu 2 WP, Silsausuper 3EC, Susupes 1.9EC, Dylan 2EC ... ).

Giai đoạn giữa các lứa thu hái (10 - 12 ngày/lứa)

- Chú ý đối tượng sâu khoang, sâu đo xanh, ... sử dụng luân phiên các loại thuốc nguồn gốc sinh học để phòng trừ khi mật độ sâu cao (sâu khoang, sâu đo xanh ≥ 4 con/m2 ) sử dụng thuốc có hoạt chất Emamectin benzoate (Dylan 2EC, Tasieu 2 WG, Silsausuper 5WP, Susupes 1.9EC, ... ).

Chú ý: Đảm bảo đủ thời gian cách ly trước khi thu hái đối với từng loại thuốc theo hướng dẫn trên nhãn thuốc.

 

Tác dụng y học

1. Chữa cảm lạnh

Lấy vỏ một quả quýt cạo rửa sạch cùng 3 lát gừng dày và một nắm lá tía tô tươi hoặc khô cho vào nồi, thêm vào một bát nước, đun sôi kỹ, uống nóng và đắp chăn ấm.   

Bạn cũng có thể lấy một nắm lá tía tô tươi, 2 củ hành và 3 lát gừng, tất cả thái nhỏ cho vào bát, đập một quả trứng gà rồi múc cháo hoa vào trộn đều ăn nóng, bệnh cảm sẽ hết. 
 
2. Chữa đau bụng, đầy chướng 
 
 Giã lá tía tô lấy một bát nước, hòa một chút muối cho uống một lần. 
 
3. Chữa ăn phải cua độc

Trong trường hợp này bệnh nhân thường bị đau bụng, nôn mửa hoặc sưng phù, nổi ngứa. Lấy tía tô giã nhỏ vắt lấy nước cho bệnh nhân uống. 
 
4. Chữa ho, tức thở

Lấy cành lá tía tô và đoạn vỏ rễ cây dâu bóc trắng đun lấy độ 1 chén nước cho uống.  

5. Chữa các chứng chảy máu do ho, nôn, tiêu chảy 

Lấy nhiều lá tía tô cho vào nồi đun gạn bỏ bã, cô đặc thành cao. Lấy một ít đậu đỏ rang vàng, tán nhỏ trộn với cao trên rồi viên thành từng hạt nhỏ để uống, mỗi lần 50 viên. Thuốc này sẽ hạn chế được phần nào sự chảy máu. 

6. Chữa cảm lạnh 

Lấy vỏ một quả quýt cạo rửa sạch cùng 3 lát gừng dày và một nắm lá tía tô tươi hoặc khô cho vào nồi, thêm vào một bát nước, đun sôi kỹ, uống nóng và đắp chăn ấm. Cũng có thể lấy một nắm lá tía tô tươi, 2 củ hành và 3 lát gừng, tất cả thái nhỏ cho vào bát, đập một quả trứng gà rồi múc cháo hoa vào trộn đều ăn nóng, bệnh cảm sẽ hết. 

7. Chữa đau bụng, đầy chướng 

Giã lá tía tô lấy một bát nước, hòa một chút muối cho uống một lần.

8. Chữa bệnh gút

Do trong tía tô có chứa nhiều tinh dầu có tác dụng giảm đau chống viêm, giãn mạch, ngăn chặn quá trình nhiễm khuẩn  nên có tác dụng rất tốt trong các đợt cấp tính của bệnh gút.
 
Trong cơn gút cấp do nồng độ acid uric trong máu tăng cao lắng đọng ở các khớp kích hoạt phản ứng viêm khiến cho các khớp sưng tấy, đỏ và đau rất nhiều. Khi sử dụng lá và cành tía tô giã nát đắp vào vị trí khớp bị viêm sẽ nhanh chóng làm giảm cơn đau nhức, giảm quá trình viêm tấy đỏ.

9. Làm trắng da

Lá tía tô sẽ còn là một cách làm trắng da hiệu quả và an toàn. Làm đẹp bằng lá tía tô sẽ mang đến cho bạn một làn da mịn màng, giảm mụn trông thấy, nhất là những mụn thịt, mụn cóc…

Cách làm trắng da từ tía tô trên thế giới thì có nước Nhật rất chuộng. Họ uống nước tía tô hàng ngày hoặc thường xuyên tắm nước tía tô. Cách này vừa bảo vệ da, vừa làm cho làn da thêm tươi mịn, hạn chế vết nám má, tàn nhang, vết nhăn…

 

 

Giá trị kinh tế

Các loại rau gia vị như kinh giới, tía tô bán rất chạy. Đây là những loại rau gia vị thời gian sinh trưởng ngắn, giá bán lại cao.

Trồng tía tô không mất nhiều công chăm sóc cũng như chi phí đầu tư. Mỗi tháng chỉ cần bón phân 3 lần với các loại phân như đạm (trung bình 2kg/1,5 sào) và tận dụng phân chuồng hoai mục, tiết kiệm được chi phí.

Loại rau gia vị này rất ít bị sâu bệnh, có chăng chỉ do rệp trắng làm hỏng rau. 

Chúng rất ưa nước nên chỉ cần tưới đều đặn thì rau sẽ sinh trưởng và phát triển nhanh. Tính từ lúc gieo hạt, sau gần 2 tháng gieo trồng và chăm sóc sẽ thu hoạch một lứa rau. 

Với 1,5 sào rau, mỗi tháng chị thu hoạch 3 lần, không cần phải thuê lao động. Giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với trồng lúa.

Bình luận