Hồng xiêm (sa pô)

Hồng xiêm (danh pháp hai phần: Manilkara zapota), hay còn gọi là lồng mứt, xa pô chê hoặc sabôchê (từ tiếng Pháp sapotier), là một loài cây thân gỗ, sống lâu năm và thường xanh có nguồn gốc ở miền Nam Mexico, Trung Mỹ và Caribbe.

Hồng xiêm có thể cao tới 30–40 m. Nó là loại cây có khả năng chống gió tốt và vỏ cây rất nhiều nhựa màu trắng, giống như gôm. Lá của chúng có màu xanh lục và bóng mặt. Lá mọc cách tập trung đầu cành, hình elip hay ôvan, dài 7–15 cm, với mép trơn. Hoa màu trắng, không dễ thấy, có hình dáng tương tự như quả chuông và có 6 tràng hoa hình thùy.

Quả là loại quả mọng, hình cầu hoặc hình quả trứng hoặc hình thon dài, đường kính 4–8 cm và chứa từ 2–10 hạt. Vỏ có màu nâu-vàng nhạt. Bên trong là lớp cùi thịt có màu nâu ánh đỏ với kết cấu hạt mịn hơi giống với ruột quả lê. Hạt của nó có màu đen.

Quả của nó chỉ nên ăn khi đã chín vì khi còn xanh nó chứa nhiều nhựa dính như latex. Để biết chắc chắn là nó đã chín người ta hay nắn vỏ xem còn cứng hay đã mềm vì màu vỏ gần như không thay đổi từ lúc mới tạo quả đến khi chín, một cách khác là người ta cạo thử một ít lớp vỏ nâu vàng, sẽ lộ ra lớp da, quả xanh, lớp da này có màu xanh lá cây, xanh đậm, khi quả già, lớp vỏ dần chuyển sang xanh lá mạ. Hương vị của nó tương tự như mùi đường đen.

Cây hồng xiêm ra quả hai lần trong năm, tuy nhiên hoa có thể ra cả năm, ngoại trừ những vùng có nhiệt độ về mùa đông xuống thấp dưới 15–17 °C.

Trước đây, hồng xiêm còn có tên khoa học là Achras sapota, nhưng hiện nay tên gọi này là sai. Tại Ấn Độ, nó được gọi là Chikoo hay Sapota, tại Philipin là tsiko, tại Indonesia là sawu, tại Malaysia là chikoo, tại Sri Lanka là sapodilla hay rata-mi, tại Thái Lan và Campuchia là lamoot, tại Venezuela là níspero và tại Tây Ấn là naseberry còn trong tiếng Anh là sapodilla.

Hồng xiêm được trồng để lấy quả ăn. Nhựa mủ, một dạng latex lấy từ vỏ cây cũng được dùng để làm chất cơ sở cho các loại kẹo cao su. Khi chín, quả của nó ngọt và có mùi thơm dễ chịu.

Phân bổ

Hồng xiêm được đưa từ México vào Philippines trong thời gian người Tây Ban Nha chiếm đóng quốc gia này. Tại Việt Nam, nó là loài cây đưa vào từ Thái Lan, mà Thái Lan được biết đến với cái tên là nước Xiêm, ngoài ra do hình dáng giống như quả hồng (chi Diospyros) nên mới có tên gọi hồng xiêm.

Cây sapo là cây ăn quả nhiệt đới, nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển tốt từ 23-340 C; lượng mưa 1.000 - 1.500 mm và phân bố tương đối đều trong năm.

Cây sapo có thể trồng trên nhiều loại đất, thích hợp nhất là đất thịt nhẹ, thoát nước tốt, giàu dinh dưỡng, độ pH từ 4,5 – 6,5.

Hồng xiêm có thể trồng được quanh năm nhưng ở miền Nam thời vụ trồng thích hợp nhất là đầu mùa mưa, ở miền Bắc là vào mùa xuân. Đây là cây ăn quả nhiệt đới, nguồn gốc ở vùng Tây Nam Mehico. Được nhập vào Việt Nam từ lâu và trồng ở nhiều như: Bến Tre, Tiền Giang, Bình Dương... sapo dễ trồng, ít sâu bệnh, không kén đất, có thể trồng trên đất bị nhiễm chua, nhiễm mặn hoặc những gò đồi khô hạn, thiếu nước

Chăm sóc

1. Kỹ thuật trồng

- Chuẩn bị cây giống: Với cây giống hồng xiêm, bạn có thể mua tại các cửa hàng bán hạt giống, cây con. Thường là trồng bằng cây con sẽ nhanh và hiệu quả hơn là tiến hành trồng từ hạt. Khi lựa chọn cây giống, bạn nên lựa chọn cây khỏe manh, không có dấu hiệu của sâu bệnh.

- Đất trồng: Đất trồng yêu cầu tơi xốp, tỉ lệ thoát nước tốt, sạch sẽ. Bạn có thể trộn đất cùng tro trấu và phân chuồng hoai mục.

- Đào hố trồng: Trước khi trồng hồng xiêm, đào hố rộng khoảng 60cm, sâu 30-40cm. Tốt nhất nên đào hố trước khi trồng 30 ngày.

- Bón lót trước khi trồng: Dùng phân chuồng hoai mục, supe lân, đạm ure và kali trộn đều với đất. Bón phân lót trước khi trồng 20-30 ngày.

- Cách trồng: Đặt cây vào giữa hố sao cho mặt bầu ngang mặt hố, lấp kín chủ động tưới ẩm cho cây đặc biệt trong 2 - 3 tháng đầu.

2. Kỹ thuật chăm sóc cây hồng xiêm

- Tưới nước: Trong thời gian đầu, bạn nên che nắng cho cây. Không nên tưới quá nhiều nước, tuy nhiên với những ngày nắng nóng bạn nên cung cấp nhiều nước cho cây để tránh tình trạng cây héo úa.

- Chống gió bão cho cây: Do đặc điểm của cây hồng xiêm là rễ ăn nông nên hàng năm cần đắp thêm bùn ao vào gốc sẽ giúp tầng rễ phát triển tốt hơn. Mùa mưa bão cần cố định các cành chính và thân chính, tỉa bớt cành dày và cành ngoài tán.

- Bón phân cho hồng xiêm: Dựa vào đặc điểm của cây, khi bón phân không nên bón xa gốc và bón quá sâu. Khi cây còn nhỏ tưới nước phân chuồng hoặc phân ngâm ủ pha loãng theo tỷ lệ tăng dần 1/15 - 1/10. Ngoài ra, có thể kết hợp với chế phẩm sinh học bổ sung cho cây giúp tăng khả năng sinh trưởng, chống chọi được với sâu bệnh. Chế phẩm sinh học có thể pha cùng nước và phun lên tán lá cây sau khi trồng 10 – 15 ngày. Cứ cách nhau 10 – 15 ngày tiếp theo, phun 1 lần. Sau khi trồng 3 - 4 tháng thì 25 - 30 ngày phun 1 lần. Nếu dùng chế phẩm tưới vào rễ thì nên hòa cùng nước, sau đso tưới vào gốc, cứ 1 – 1,5 tháng tiến hành tưới 1 lần.

Bệnh

Hồng xiêm được xem là cây ăn quả ít sâu bệnh, nhưng để bảo đảm cho cây sinh trưởng tốt, ra hoa đậu quả được nhiều cần chú ý các loại sâu bệnh sau:

  • Rệp hại hồng xiêm: Phòng trừ, nếu ít thì dùng tay bắt giết, nếu nhiều có thể sử dụng Supraci (0,2%), Sherpa (0,2%) để phun.
  • Ruồi hại quả : Thu nhặt quả bị hại trộn với vôi đem chôn. Dùng bẫy bả, dùng 1-2  giọt Methyleugenol (mêtiongiênol) + vài giọt Dipterex 5%, đĩa đặt bả đặt trên giá treo cách mặt đất khoảng 1 m trong tán cây nơi râm mát. Vườn 1 ha đặt 1-2 bả, bảy ngày thay bả một lần.
  • Ngài hại lá, hại hoa: Xuất hiện và gây hại quanh năm, nhưng hoạt động mạnh vào lúc hồng xiêm có cành non. Phòng trừ: dùng Sherpa (0,2%), Polytrin (0,2%), Sumicidin (0,2%) phun vào trước lúc hoa nở.
  • Bệnh đốm trên thân và cành lớn: Phòng trừ bằng cách dùng các loại thuốc gốc đồng (hỗn hợp Boocđô, oxit clorua đồng, Copper-zinc để phun hoặc có thể dùng vôi quét lên thân cây và các cành lớn để phòng ngừa.
  • Bệnh đốm lá cây gây hại trên lá và quả, phòng trừ bằng cách phun Copper-zinc 0,3% chế phẩm hay Mancozeb 0,25% chế phẩm.

Tác dụng y học

Chống viêm, ngăn ngừa vi khuẩn

Hồng xiêm có hàm lượng tannin cao, được coi là một chất chống viêm tuyệt vời. Thành phần tannin giúp phòng chống các bệnh như viêm thực quản, viêm ruột, hội chứng kích thích ruột và viêm dạ dày và giảm sưng và đau.

Chứa nhiều chất chống oxy hóa

Polyphenol có trong hồng xiêm giúp cơ thể chống lại sự xâm nhập của virus, chống ký sinh trùng và kháng khuẩn. Vitamin C ngăn chặn các gốc tự do có hại cho cơ thể. Sắt, folate, niacin và pantothenic giúp hệ tiêu hóa hoạt động khỏe mạnh.

Điều trị táo bón

Phụ nữ ở giai đoạn mang bầu thường hay bị táo bón, rất khó chịu. Để giải quyết vấn đề này bà bầu nên ăn nhiều hồng xiêm loại quả rất giàu chất xơ. Sau mỗi bữa ăn nên ăn một quả hồng xiêm hay uống 1 ly sinh tố.

Bên cạnh đó, hồng xiêm còn là nguồn cung cấp phong phú tannin và polyphenolic - các chất có lợi cho đường tiêu hóa. Hồng xiêm sẽ giúp loại bỏ chất thải, làm sạch dạ dày dẫn đến giảm tiêu chảy. Các khoáng chất dồi dào trong loại quả này cũng giúp cho việc hình thành các enzyme cần thiết trong dạ dày, từ đó điều chỉnh quá trình trao đổi chất và giữ cho đường tiêu hóa luôn sạch sẽ. 

Ngăn ngừa ung thư

Các chất chống oxy hóa, chất xơ và dinh dưỡng được tìm thấy trong loại quả này cũng giúp bảo vệ cơ thể chống lại bệnh ung thư. Ví dụ, vitamin A bảo vệ cơ thể khỏi các bệnh ung thư phổi và khoang miệng. 

Tốt cho trẻ nhỏ và thai phụ:

Lượng canxi 21 mg, sắt 0,80 mg, photpho 12 mg có trong 100 g hồng xiêm giúp bổ sung lượng vitamin và khoáng chất cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ phòng tránh thiếu máu, thiếu canxi và photpho.

Bên cạnh đó, lượng vitamin B5, B6, B3... có trong quả hồng xiêm giúp cho hệ thần kinh phát triển và giúp ta có thể ngủ sâu giấc hơn, chống mỏi mệt...

Chống trầm cảm

Giống như một loại thuốc an thần, hồng xiêm giúp làm dịu các dây thần kinh và giảm bớt căng thẳng. Do đó những người hay bị mất ngủ, lo âu và trầm cảm thường được khuyên nên ăn loại quả này.

Giá trị kinh tế

Hiện nay, hồng xiêm được các thương lái vào tận vườn thu mua với giá 18.000 đến 19.000 đồng/kg (loại 1); 12.000 đến 13.000 đồng/kg (loại 2). 

Với mức giá này, sau khi trừ chi phí sản xuất, mỗi hécta hồng xiêm đem lại lợi nhuận trên 300 triệu đồng/năm. Mỗi năm cây hồng xiêm ở địa phương cung cấp cho thị trường trên 52.000 tấn trái, giúp cho hàng nghìn hộ dân thoát nghèo vươn lên khá giả.

Phân loại

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long thường trồng phổ biến 2 giống xa-bô:

– Xa-bô Cây cao khoảng 10 m, mọc khỏe, ít bị nhiễm sâu bệnh, cho nhiều trái (trên 2.000 trái/cây/năm), nhưng trái tròn, nhỏ (nặng 50 – 150 g), vị lạt, thịt thô (cát). Do phẩm chất kém nên ít được ưa chuộng, diện tích ngày càng giảm đần.

– Xa-bô xiêm (xa-bô lòng mứt, xa-bô Cần Thơ): Cây cao 7 – 10 m sau 10 – 30 năm trồng, tán rộng 6 – l0 m. Lá xanh sẫm và dày hơn xa-bô ta. Cây cho năng suất 50 – 200 kg trái/cây/năm tùy điều kiện chăm sóc. Trái to, nặng 150 – 300 g, dài 7 – 10 cm, đường kính 4,5 – 6,0 cm, thịt mịn, thơm, ngọt, rất hợp thị hiếu người tiêu dùng. Trồng tốt, Xa-bô xiêm có thể cho năng suất 20 – 40 tấn/ha (với mật độ 150 – 200 cây/ha trên đất có mương liếp của Đồng bằng sông Cửu Long). Giống này có 2 dòng ruột (thịt) tím và ruột hồng thường được trồng ở Đồng bằng sông Cửu Long. Giống này cho tỷ lệ hoa rụng khá cao nên cần trồng xen thêm trong vườn một ít cây xa-bô ta (có nhiều phấn) để tăng thêm khả năng đậu trái của giống.

Ngoài 2 giống trên còn có loại xa-bô dây (trứng ngỗng) của vùng Sóc Trăng (trái to 200 – 300 g, thịt hơi nhão), xa-bô dây Bến tre (trái to, 400 – 600 g, thịt mịn), xa-bô vỏ xanh (thịt mịn, ngọt), và xa-bô rừng (trái nhỏ, phẩm chất kém).

Bình luận